71 1१/११...

(01.1.80 110प् 08 41२४ & 07१40 दाप ^ 64 पखिधष जत ्ा8,

१0.414.

णोर कि. सवेतन्त्रस्वतन्त्र-ुरु"पदाभिषेय - प्रभाकरमिश्रविरचिता (क बहता

|

( चारचाष्यनत्याख्या ) महामहोपाध्यायमिश्रशारेकनाथविरचितया | |

|

|

|

|

|

|

|

|

स्प

[धिर नष्जावचमटख्या | विभूषिता श्रोकाश्षीहिन्दूविश्ववियाख्यप्रधानमीमां साध्यापकेन

मीमांसाकेसरिण। पं चिन्नस्वामिशाचिखा तच्छिष्येण श्रीपहाभिरामश्र्मणा द॑शोधिता

271;

|

|

|

|

|

|

( ^+ (001 74 एर 0 84.8.44 ^ ऽप .4 ) | |

|

|

8॥१४॥१॥४1१॥5४।7 426, ( 6110 “(एसा )

?012111॥7॥ 171

{४ (0 ^

१४६ ७०४११११५.

1५५१4 प्०९५ 0४५५ 9.4.111 ^ ^ 114 1114 | 741८ ९४ |

£ , (1 ,2510 0. 4.5 ६22 |

8714 1118 कप0। जि + १६५४0]1100705. ऊक, |

^ 80160 ण.ए8 111-२. |

7.2.750 & 502.2 52 149 5.50. 74.6 1" |

0110 ५५।९॥1५1/18॥ 8^1५8॥६१॥7 858१1६8 07108 १4/% 4८९ 7८85 0९7९5 (7.

1983.

[1 ककन यि किरि 4 = = च्ल "~ मः ~ ---~--------- ~~"

26 =|

(= के, ति. शि सस्भसि खरसाथ, गे बप्णंसी

क, 7) कथिक

| भाः धानन्दवनविद्योतिसुमनाभिः सुसस्कृता 4 सुवणौऽङ्कितमव्याभशतपन्नपरिष्कृता १॥ |

|, (५८ चोखम्बा-सस्कृतभ्रन्थमाला मञ्जुखद्शेना रसिकालिकूट कुयांदमन्दाऽभमोदमाहितम्‌ २॥ |

स्तबकः-४१४

+.

^, >~

20.027 0} 4 (६1250110 008 4010 @ वक 405 (1689 ९0४९९.

{ नान श्हुण ५३ 1 » +^ १११. ६८ दद "3१९ ग्रन्धालय, क, च, घि. ्ि, |

खारस।थ, वान्यमी राब्दनित्यत्वापेकरणम | ऋजविभरवै 104

नतु तद्‌ ग्रहणेऽपि नाऽज आवरभादिकरना आत्मानं कमते पिति ! पृवेक्टप्तविरोधात्‌ छि क्टप्रम्‌ { आकाक्मिन्ियपर्‌ ; तचकमभ्‌ (१,तस्पात्‌ सयागविमष्ायोरमिन्यज्ञकत्वे सत्यपि स्वश ब्द्ःनां सवश्ापरन्धिः भाप्नांति युक्तं तावत्‌ सर्वेत्रहणम्‌ ; सवे- शब्दानां तु युक्तम्‌, कारणवदभिव्यञ्जकान्पत्वात्‌ सर्वैश्चोपक न्धः कायेपक्षऽपि तुखयेव यश्चामया्दोषः, त्पकश्चो्यो भवतीति रषटतमिदं दूषणं कारकामिव्यञ्जकयोरवविंशेषाभिधानेन विना नेष चोचयेरन नित्यत्ववादिनः ! अयमस्ति विरेषः-- अभिव्यक्तिः श्ष- उदस्य; इशन्द्रयस्य वा स्थात्‌ { तत्न शब्दामेव्यक्तां तावदेकविषय. त्वात्‌ सवेशब्दानां घरादीनापिवेकविषयाणां नाऽभिन्यक्तिः क्रमेण शक्यत वक्तुम्‌ , अदृष्टखाद्‌ प्रसिद्धानापभिन्यज्ञकानां प्रदीपदी- नापर ; कारणानां तु कयिदशेनात्‌ शषक्यमनुमानं शक्तेः

(+> अव

ननु तदूग्रहणरपि नाऽत्र आवरणादिकल्पना आत्मान रभते किमिति पृषैक्टक्तवि. रोधात्‌ किं क्छपतम्‌ आकाशमिन्द्ियम्‌ ; तकम्‌ , अतः सयोगविधागयोराभे- व्यञ्जकत्वे साति सर्वाब्दानां सर्वैश्च ग्रहणं पाप्नोति; सर्वै हि शब्दाः स- मानदेराः; तंतकामिष्यक्तौ सवोभिव्यक्ति' स्यात्‌ घट।दिवव्‌ ; आकाश. स्थः शब्द्‌) ऽभिन्यञ्यते, पक्चाऽयमाकादाः; आकाशश्चेन्द्रियभिति स्वं न्द्रियस्थाभिन्यक्तः सवैरुपलन्धः स्यात्‌ अत्र चोद यति-युक्त तावत्‌ सवै. दणम्‌ , सरवेशब्दाना तु युक्तम्‌ , कारणवदभिव्यज्ञकान्यत्वात्‌ यथा कारणानां सि. त्वात्‌ कश्िच्छब्द्‌ः केनचि त्कियते, तथा कथिच्छञ्दः केनवचिदाभिव्य- ज्यते सवश्वोपरुड्धिः कायैपक्षेऽपि तुल्यैव सर्दैन्द्रियवर्तिन पव॑ राब्द्स्या त्पत्तेः यश्चोभयोः समो दोषा नमेक्श्योद्यो भवतीति परिहतमिदं दुषण कारकामिव्यञ्जकयोवृशेषाभिघनेन विना नेव चोद्यरकन्नित्यत्व. वादिनः सप्रति पृवैपक्षी विक्तेषम।ह~--भयमस्ति विरेषः--अभिग्यक्तिहि शब्दस्य, इन्द्रियस्य वा स्यात्‌ तत्र शब्दाभिन्यक्तो तावेदेकविषयत्वात्‌ सर्वशब्दानां घटादीनामिवेकविषयाणां नाऽभिग्यक्तिः क्रमेण शक्यते वकतुम्‌ , अदृष्टत्वात्‌ प्रसिद्धानाम- भिव्यज्ञकाना प्रदीपादीनाम्‌ ते हि सवनेव समानदेशानमिष्यञ्जयन्ति, पुनरकेकम्‌ कारणानां तु कायेदरानात्‌ शाक्त्ययुमानम्‌ तत्र यदेव

नि 7 1 1 ससम -मिनणानननिनोकमनजयानुभ्म्‌

[ति ति

अत द्रति क. पु, २६ बु०

७.2 | अर म्पा न्स \

ननु अभिनव्यञ्जकानापप्यभिन्यक्तिदशेनादेवाऽतुमानं युक्तं शक्तेः कायपक्षे प्रतिपक्षतया सम्भवति कोवा विशेषः! मपिद्धषु कारणेषु द्भनात्‌, अभिग्यल्लकेषु चाऽदशेनाव दृष्ट- तुगुणं चाऽतुमानम्‌ , ₹ृषटविरोधे

ननु चेकविषयत्वे विरोधः; विषयान्तरे तु विरांधक था विरुद्धैव सस्यम्‌ ; विषयान्तरतैवाऽतर दुषैचा दुवैचा भोत्माकाशमित्यभ्युपगमात्‌ ; अभिन्नं चाऽऽकाक्षम्‌ $ सवेशम्दाश् श्रोत्रविषयाः ; तस्पादेकविषयत्वम्‌ ; विषयेक्याच्च दृष्टविरोधः क्रिमिदं प्ररुप्यते ! तदिदमापतितम्‌- कण स्पृष्टः कटिं चाङयती-

कायं इदयते, तदेव क्रियत इति युक्तम्‌ - नन्वभिव्यज्ञकानामप्यभिग्यक्तिदरोनदेवाऽनुमानं युक्त शक्तेः यथा कायैवि- श्षदश्चैनात्‌ कारणानां विशिष्टविषयद्कत्यनुमानम्‌ , तथाऽमिष्यञ्ज- कानामपि विशिष्ठ शब्दाभिष्यक्तिद शनात्‌ भवत्येव विशिष्टशाक्त्य यमानम्‌ पवेपश्च चृते-न कार्यपक्षे प्रतिपक्षतया संभवति सति का- यतया विशिष्रश्चन्दोपरन्धावुपपन्नायां शक्यते भिज्ञव्यञ्जकत्वेऽपि विशिष्टविषय शक्त्यनुमानम्‌ को वा विशेष. कायैत्वापिच्याकक्ति पक्चयोरित्यथैः विशेषप्राह--प्रकिद्धेषु कारणेषु बीजादिषु द्श्चेना दविश्चेषविषयायाः शक्तेः, प्रािद्धेषु चाऽभिग्यञ्जकषु भ्रदीपादिष्व द्द्यीनात्‌ दष्टाचुगुणं चाऽ्नुमानं न्याय्यं इष्टबिसोधि

ननु चेकविषयतर विरोधः। अस्याऽथः-यदेक एव द्ीपादीनां सयो गावेभा गानां चाऽसिभ्यङ्गयो विषयः स्यात्‌, तदा विशिषटविषयाभिग्यक्त्यसुमानं र्धिरोध स्यात्‌ विषयान्तरे तु विरोधकथः विरुदधेव दीपादीनां हि रूप धेष- यः; सेयोगतिमागानां त॒ शब्द इति विषयभेदे सतिन दष्टविरोधोऽ स्ति एवमभिप्रायमबुद्धूष त्रवी ति -सत्यम्‌ ; विषयान्तरतेवाऽतर दुषचा शाम्दस्य व्रिषयमाकाशं गृहीत्व मुच्यते स्वाभिप्रायेणाऽऽह -न दुर्वैचेति पुनर्या रायमवुद्धेकविषयताभाद्‌ --धोत्रमाकाशमित्यभ्युपगमात्‌ ; अभिन्न चाऽऽकाशम्‌ ; सवराब्दाश्च श्रो विषयाः , तस्मदिकविषयत्वम्‌ ; विष्येक्याश्च इ्टविरोधः हि समानविषयाणां रूपादीनां भेदन दीपादि भिरभिन्यक्तिः ददान स्व भिप्रायं विवष्न्नकन्रन्थन।ऽऽह~किमिदं प्ररप्यते तदिदमापतितम्‌-क्णे स्थर कटिं चालयतीति अभिव्यक्तर्विषयो निरूप्यते, पुन" शब्दस्य ; अन्यश्ाऽय प्र्दपा-

कंञ्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] चञ्चाश्मलोपला २०६

ति; आभिव्यक्तेविषयो (निर्प्यते, पुनः शब्दस्य ; अन्यश्चाऽ्यं प्रदीपािविंषयादिषयः तस्पाद्‌ भदीपादितिरोधाच्छभ्देऽमिन्यज्चः कानुपानविरोधां सक्यते वक्तुपिर्युक्तम्‌ नस्मात्तद्वहणनिबन्धः नमनुमानं दुनिवारम्‌ अतोऽदोनमिदानीमनेकान्तिकमित्युक्तम्‌ ननु श्रोत्रविषयेयपभिनच्यक्तिः, राञ्ट्विषया। "अभिव्यक्तं दि श्रावं शब्द्‌ गृह्धाति' इत्यत्तावदामेन्यञ्जके शक्यमनुमानम्‌ , पुनः “अघं शब्दम्‌ , अरु न'(*) इत्यसतस्पक्ाद मिन्यञ्चकानाम्‌ अयमेव राद्धान्तः चाऽयमतुमानविरोधील्युक्तम्‌ सस्यम्‌ ;

दिविषयाद्विषय" तेन प्रदपादिभिः सवेमभिष्यञ्यते ; सयोगविमागेस्तु कश्चिदेव शाब्द इति तस्मात्‌ प्रदीपादिविरोधाच्छब्देऽभिनग्यश्ञकानुमानविरोधो नं शक्यते वक्तुमिस्युक्तम्‌ शाब्दे यदमिष्यञ्चकानुमानम्‌ , वस्य दष्टविरोघ शक्यते वक्तुम्‌ तस्मात्‌ नदूञमहणनिबन्धनमनुमान दुर्निवारम्‌ ¦ शब्दप्रन्यसि- क्या तदश्रहणे खति यदनुमानमभिध्यञ्जकस्य नियतश्क्तिविषयम्‌ , तद्‌ दुर्निवारम्‌ अतोऽदशेनमिदानीमेने कान्ति रमिन्युक्तम्‌। नाऽसस्वेनेवाऽद सनम्‌, किन्तु अनभिभ्यक्तावपि घरत पवेति |

पृषपक्षा च्रत-ननु भ्रेत्रविषययमभिन्यक्तिः, शब्दविषया 1 शाञ्द्‌ विषयत्वं शब्दस्याऽसिव्यक्तस्य सवेपुसषेः श्रवणापत्तेः ततः किमित्यत्राऽऽ्द- अभिव्यक्तं दि श्रोत्रं शष्द्‌ एह।तत्यतावदभिव्यज्ञके शक्यमनुमानम्‌ , पुनरसु शब्दमसुं नेति असंस्पशादमिन्यज्ञकानाम्‌। ओत्रस्याऽभिभ्यक्तिने काये विराषनिष्ठा, किन्तु स्वरूपमाच्रेणेव ; ततश्च सस्छृत श्रोत्र स्वेशब्दान्‌ श्णुयादिति।

यथोक्तम्‌- (२) सङ्कषय सस्कृत श्रात्र सवशब्दान्‌ प्रकाद्ययेत्‌ घरायोस्मीखितं चक्षुः परं हि बुध्यतेःः॥ इनि अयम मवतां मीमांसकानां राद्धान्तः, यदुत श्रो्नसस्कार इति चाऽयमनुमानविरोधीव्युक्तम्‌ यदीश्द्रियमभिभ्यक्तं तस्स्वानेव विषयान्‌ विषयप्रास्ताबर गृह्णीयात्‌ यथोन्मीखितं चक्षुः तज यदि भ्रोज्रमभिग्यस्येतै सयोग विभागेः, ततः खवेशब्द्‌परभ्धिः प्रक्षज्येत ; चाऽसावस्ति स्मादसत्यामभमिव्यक्तो कृतिरेव दाब्दस्याऽवशिष्यत इति किमन्न तद्ध.

कारेष्याति { नतदु्रहुणङप नामनव्यञ्जकतस्वकद्पना ठछभ्यत शत

=<> =-= ^~ 1.१ --- ~~~ -~ ~= 1

१. सस्पशारिति कं पु दको, वा अ, १.१ा. १.अ. ६. श्लो.

२०४ बृहती [अ.१.१-१.्‌ ,१३.

प्रिद्धानुपानबाधनमयुक्तम्‌ प्रसिद्धमत्यक्षवाधनमप्ययुक्तमेव स- परत्यभिक्ग परत्यक्षपासनि सामान्यादिषु स्थितम्‌ | (१)उमयो- रबाध्यलखे सति कस्यचिदयेस्याऽिद्धेरेकस्य ब्राधनम्‌ ; अनुमानात्‌ भत्यक्षं बकाय इति नेयापिकाः ता नु परध्यक्तं च्रमभाक्‌ \ अनुषानेऽपि च्ान्तिरविः शिष्टा त्रमः--अनुमानेऽपि श्रान्तिनाऽस्तीति ; किन्त्व मेदाग्रहणात्तद्बु द्विरत स्मिन्नपि भवनि सम्भावितश्चममिति भर्यक्षमेव दुषैं मन्यमहे अनयैव मकटिताभकटितश्रपकारणत योक्तं न्ययविद्धिः “भवति वै पत्यक्षादप्यनुमानं बटीयः" इति किं निन्गातकारणदुषतेवाऽत्रोपन्यस्ता ! फं जातम्‌,

परमत्र तदश्रहणमेव अमः, ञ्वारादिषत्‌ , पुनः प्रसिद्धाचुमानवाधने युक्तम्‌ सत्य प्रसिद्धानुमानवाधनमयुक्तम्‌ प्रसिद्धप्रत्यक्षबाधनमप्ययुक्तमेव नच्च प्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्षतया सिध्यति, अनिन्द्रियजत्वात्‌; इन्द्रिय हि सन्नि शित पव विष्ये ज्ञानं जनवति ; प्रत्यासिक्या देशानतरकालान्तरा वस्थार्तरविदिष्टवस्तुश्रहणम्‌ , पुन. सन्निहितदेशाकालतया वतेमा नावस्थायोगितया वा; अत इन्द्रियेणाऽथसयनुभूतवतः पश्चादिदमिन्द्रिय विज्ानजन्य विकर्पमाजसुपपद्यत इत्या राङःकयाऽऽह-सम्र्यभिज्ञ प्रत्यक्ष. मात्मनि घामान्यादिषु स्थितम्‌ यद्ष्येतदिण्द्रियमेक छक्चायेतुमलम्‌ , तथाऽपि पृवौचुमभवभावितभावनानुभाषेन जनयिभ्यत इति नाऽचुपपन्न किञ्चित्‌ एक ग्रन्थेनाऽऽह-उभयोर बाध्यत्वे सति कस्यचिदथेस्याऽसिद्धे. कायेस्याऽभिग्यङ्गचस्य चाऽसिद्धेरेकस्य बाधनं युक्तम्‌ तत्न &पि अनुमानात्‌ प्रत्यक्ष बरीय इति नयायिकाः तेन पत्यामेज्ञाबखना ऽमव्यञ्जकववम्यायचमान

अच्यत शरत | वि नु प्रत्यक्ष अ्रमभाक अतः कथ बछीय दति अनुमानेऽपि

भ्रन्तिरविशिष्टा अनचुमानिऽपि भ्रान्तिविदश्योषप्राहू-न त्रूम. अनुमाने ्ान्तिनऽ स्वति ; किन्त्वत्र भेदाग्रहणात्तद्‌ुद्धिरतस्मिन्नपि भवति ञ्वाखादिवादेते खभा वितश्चममिति पत्यक्चमेव दुबेखमिति मन्यामहे अनयैव प्रक्रटिनाध्रकटितम्रम क्ारणतयोक्त न्यायविद्धि - “भवति वै प्रत्यक्षादप्यनुमानं बरीय. इति इदानी राद्धान्तच्छायया पृच्छाते-- निज्ञातकारणदुष्टतवाऽत्रोषन्यस्ता " [निज्ञाता

१, उभयोबाध्यत्वे इति पु

राब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋज्चविमखो पेता २०५

यद्चपन्यस्ता { ननु वरिपयैयाभावाव्‌ नैवाऽस्ितयोपन्यसितुं श्वयते किं विपयंय एव मिथ्यात्वे हेतुः कार णदोषोऽप्यस- माचा नहेतुतयापन्यस्त एव

ननु कारणदोषः प्रयत्रेनोपरुभ्यमानतयांक्तः को. ऽयं प्रयत्रो नाप, योऽप्तावन्न नाऽस्तीप्युच्यते ! अयमेष।- ऽसौ भवन्रः--अन्यज्न विपयैयात्‌ कारणगदोषं विज्नाय तद्धा वभावितयैव ^एतत्कृतोऽयं विपयंयः' इति तमन्यत्र विजानाति; ज्ञ ति तस्मिन्‌ असत्यपि विपयेये "श्रान्तमिदस्‌” इत्यध्यवस्यति किमत्ैषमूतपस्ति बाढमस्ति मेदाग्रणम्‌ ; मेदाग्रहणानिवन्धन एष क्तिकादिषु रजतश्रपः। एवमत्राऽपि मेद ग्रहणनिबन्धन एष उवा

चाऽसौ कारणदुषता चेति पृवेपक्ष्याद- फं जातं यदुपन्यस्ता यज्ञातं तदा ऽऽह ~ननु विपथेयाभावाननैवाऽस्तितयोपन्यधितुं शक्यते साक्षात मेदज्ञान शब्दे विद्यते, येन विपयेयो मवेत्‌ पृषेपरश्च पुच्छति --कं विपयंय एव मिथ्याते हेतुः पकश्रन्थेनाऽऽ्द-धावला कारणदोषोऽप्यसमीचौनहेवुतयोपन्यस्त एव तेन विपयंयाभविऽपि कारणदोषा- न्मिथ्यात्व भवति

नु कारणदोष प्रयत्नेनोपरभ्यमानतयोक्तः पूवेपक््याह--कोऽयं प्रय त्नो नाम, योऽसावत्र नाऽस्तीस्युच्यते अयमवा।ऽसौ प्रयत्न ---अन्यत्र विपर्यया. त्कारणदेोषं विज्ञाय तद्धावभावितयेव “एतव्ृतोऽय विपयेयः' इति तमन्यत्र विजानाति ्षाते तदिमिन्नसत्यपि विपयेये ्रान्तमिदम्‌" इत्यध्यवस्यति किमत्रेवभूतमस्ति ? त्येकश्रन्थः बाधकश्रत्यये हि जति मिथ्याभवेऽवगते सति कि निबन्ध. निदं मिथ्यात्वमिति जिश्ासमानः का।रणकोषतद्धावभावितया तस्यव तन्न कारणतां निश्चिनोति $ निभश्धिते तस्मिन्‌ यत्राऽपि बाधक्षप्रस्ययो नाऽस्ति, तज्राऽपि मिथ्यात्वहेतुकारणदयोषज्ञानेन मिथ्यत्वमध्यवस्यति ; तदेवविधं किमन्राऽस्ति ? याचता नाऽस्त्येव, बाधकस्य कदा चिदप्यदशे- नादिति पूवं पक्ष्थाद-बाढमति शयेन ऽस्ति मेदाग्रहणम्‌ ; मदाग्रहणनिबन्ध एव शयुक्तिकादिष रजतघ्रमः; एवमत्रापि भदाभ्रहणनिबन्धन एव उवालादिष्निव तदू्रमः। शुक्तिकारजतादिषु लान्ञाद्वाघकोदये सति मेदान्रहणस्व मिथ्यात्वहतु- भाव.ऽवगते शब्दे बाधकाभावेऽपि मेद्‌ाग्रहणनिबन्धनस्तद्कहदा भविः

२०६ बृहती [ अ,१.१.२१य्‌ ,१३.

छादिष्विष तद्रुमः तस्पात्‌ सृष्टरक्तम्‌--शब्द एव तदुग्रहण चरः न्तिः इति यस्य तावद्विपरीताक्रारमर्थे ज्ञानपु्पद्चते कदाचित्‌ ; [। [क 0 % (+

तस्य युक्तं वक्तुम्‌ (विषयेयामावान्नाऽय श्रमः" इति यस्य पुनर

१.९ [8 ¢ ^ ¢ ग्रहणनिषन्धन एव विपयेयः, तस्य पुनः का शक्तिवेक्तुमनुमान- क, 9 [९ कि विरोधे सति उ्वालादेवेषम्यम्‌

^ ¢ [ ननु चा$ग्रहणमपि पुनग्रहणादतव्रसीयते चाऽत्र करस्य [+ का + (क (५९ विदवस्थायां भेदस्य ग्रहणमपि सोगन्धिकस्फटिक योरिव ज्वाखा- दिषु कथम्‌ ! अलुमानाद्धेदाच गतिरिति चेत्‌ , तत्तरयमत्राऽपि तस्पाच्छब्द विषयं सपरत्यमिज्गं परत्यक्षमाश्चापाशमात्रं मीमांसकानाम्‌। [५ [| | यदप्युक्तमन्येः--तुटयेऽपि संस्कये संस्कारमेदात्‌ काय

न्यत्वमुपरभ्यत इति, यथा -पण्टूकवसयाक्ताक्षा रज्ञानुरभानिव ष्यतीति तस्मात्‌ युष्र्त शब्द एव तदप्रहण ्रन्तिरिति पुवेपक्ष्येव।ऽऽह~यस्म तावद्धिपरीताकछारमं ज्ञानमुत्पयते कदाचित्‌ , तस्य युक्त वक्तुम्‌ 'विपयेयामावान्राऽये श्रम. इति विपरीतख्यातिपन्ते गृहीतमेव कवल नऽस्तीति ख्यापनीयम्‌ ; तन्न विपरी ताकार्परि च्छन्न बस्तुन्यनुमानं क्रमत इति भ्रत्यक्चान्तरेण यदि मिथ्यात्वं स्यात्‌ , स्यादपि यस्य पुनर्रहणनिबन्धन एव विपयेयः, तस्य पुनः का शक्तिवक्तुमनुमानविरोषे सति उवालादिवेषम्यम्‌ हितस्य मते गृही तस्य मिथ्यात्वं ख्याप्यते, त्वग्र्यतमदो गर्यत इत्यचवसेधेनाऽनु- मानमुत्पद्यत एव यथा उवालादेष्विति

ननु चाश्म्रहणमपि पुन्रेहणादवसीयते चाऽत्र कस्याचिद्वस्थायां भदष्य ग्रहणमस्ति सोगधिकस्फटिक्योसिवि उपयगोपधानेन स्फटिकः पञ्चरागविरेषात्सोगन्धिकद्धेदन गृह्यते, उपरागापगमे तुश ह्यते ; तथेह नाऽस्ति ; तस्माह्कथ मेदाग्रहणमेतदिति कल्प्यते ? पूवेपक्ष्याह-ज्वाखदिषु कथम्‌ तज्राऽपि मेदन्रहः प्रत्यक्षेण नास्दीत्यथः अनुमानाद्भदावगतिरिति चेत्‌ , तुस्यमत्राचुमानानामिच्युक्तम्‌ उपसखहरति- तस्माच्छम्दविषय सखम्रत्यभिज्ञ प्रत्यक्षमाश्चपादामात मौ माद्चकानामिति

यदध्युक्तमन्ये.--तुस्थेऽपि सस्कायँ सस्कारदभेदात्‌ कार्यान्यव्वसुपरभ्यत $पि यथा मण्डूरुवखयाक्ताक्षा वशानुरागनिव पदयन्तीति अननेदमुक्तम्‌--यद्यप्येकमेव भ्राज संस्कारम्‌; तथाऽपि सस्क'रभेदात्‌ कदाचित्किञ्चिदेव शन्द्‌ वि

रब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋजावेमरोपेता | २०७

परयन्ति इति, तदिदमाकाश्विजम्मितम्‌ ; मस्करो हिना- भवति, यः स्वक्राये शक्तेयुपजनयति ; चेदि ल्दियस्य कायम्‌ , यदिदमयथायग्रहणम्‌ ; अग्रहगनिषन्धन मेव तदिति भरतिषादितम्‌ तस्मादमेदेऽपि संस्कायंस्य संस्कारा न्यत्वेन कार्यान्यतवं ज्ञापके विग्रत इत्यन्यत्‌ किञिदुपदवेनी. यम्‌ यच्च-खह्गदपंणादिष्वन्यथाऽभिव्यस्यते पुखभिति, किरुक्तं भवति !{ प्राह्चऽयमुपरागो दष्टः $ युक्तश्च, अभिव्यञ्जकस्याऽपि वि. षयापत्तेः $ इह पुनः श्रोत्रमग्राह्यम्‌ , सयोगविभाग।वपि अत इद मप्याकाशविजुम्मितमेव तस्माद्‌ शब्दो नियः इति श्रद्धयैव पतिपत्तव्यम्‌ , शब्दात्पकत्वाद्रेदस्य वेदनिन्दा भ! भूदिति पठितं धमेश्ाख्चकारः-“"स साधुभिबेदिष्कायोा नास्तिक) बेद्निन्दकः"”

परयप्रक्ि ्रहीष्यति ; यथेकमेव चश्चुमण्डूकवसाञ्जनलक्षणसंस्कार भेदात्‌ किञ्चिदेव रूप गृह्णातीति दुषयाति--तदप्यशपारविजुम्मितम्‌ ; संस्कारो हि नाभ भवति, स्वकार्ये राक्तिमुपजनयति ; चेतदिन्द्ियश्य कायैम्‌ , यदिदमय

थाथग्रहणम्‌ ; अग्रहणमेव तदिति प्रतिपादितम्‌ मण्ड्कव साञ्जन नेजसस्कारः, किन्तु शक्तिप्रातिबन्धकमेव ; अन दव वश्ाकारस्याऽपतीतिः, उरगाका- रस्य स्मरणमिति स््तिप्रमोषे दर्शितम्‌ तस्मादमेदेऽपि संरश्रयंस्य संस्का

रान्यत्वेन का्यान्यघ्व क्वचिदपि ज्ञापके विश्वत इत्यन्यत्‌ किंचिदुदाहरणमुषदशेनायम्‌ तच्छकयते यच्च खदगदपेणादिष्वन्यथाऽभिग्यज्यते मुखमिति, श्िसुक्त भवति आमेष्यञ्जक मदात्‌ सदेन प्रतीयते, वथा दपेणऽभिव्यञ्जकऽन्यद्रप मुखस्य दश्यत, खड्गे चाऽन्यादेति ? इषयत--प्रह्येऽयमुपरगो दष्टः अस्याऽथः-तच्राऽपि व्यञ्चकमदेन ब्रहणम्‌ ; किन्त्वेकमेव समुखं गद्यते; ग्राह्यं त्वाभिष्यञ्जकमभूतद पणाद्यनुरक्तमिति तद्कशनाऽन्यदिव भाति। युकतश्चाऽयनुपसगः, असिष्यञ्जक स्यापि विषयत्वात्‌ $ इह पुन. प्रोत्रमभ्रा- ह्यम्‌ , येन वदन्ुरागेण प्रतीतिः स्यात्‌; लयोगविभगावम्यग्रद्यौः तेन तद्धशेन।+पि मेदपरनीतिनौऽस्िनि | भत इदमप्याशापाश्चविज्ञम्मितमेव तस्माच्छब्द नित्य इति श्रद्धेव ्रमाणशुन्यतया प्रतिषद्धव्यम्‌ कस्मा चछ द्धयेव प्रतिपत्तथयमिस्याशङ्कयाऽऽह--शब्दत्मकलद्विदस्य वेदनिन्दा मा भूदिति शाब्देऽनित्ये शब्दात्मको वदोऽप्यनित्य इत्यङ्गीकरणीयम्‌ अनित्यत्वानिन्द्‌ायां दोषमाहु--पठित धर्मशाखकरिः-- “स साधुभिवीदिष्का्यो

२०८ बृहती | ज, १.१ा.१य्‌.१३.

इति तस्मादनिदंभथमतेवाऽत्र शरणम्‌ ; पुनः शब्दनित्यतापृव-

(१ [| ५५ @ ५, # @ ^~ ^^ © कपनपेक्षस्वं शक्यते युक्तितो वक्तुम्‌ करप्यतां रागादिदिनियु- क्त मपरतिहतज्ञानं करुणाविषटचेतस्ं अगवन्तं कञ्चन युनिवरम्‌;

किनि क्कः

आश्रीयतां वा सुरुरोदशनम्‌- व्यवहारमात्रमेवेदं बेदत्रयाभिदित

(क

पयामः परह्ञेलोकयात्रासिध्ययं सुप्रतिबन्धमनुपादपमानमिति इदमेव युक्तं मन्यामहे; दहि इष्टे सम्मवत्यद््टकदस्पना न्याय्या

नस्तिको वेदनिन्दकः" इति यत एव नित्यता शाब्दस्य चक्रतु शक्यते, तस्मादनिदंप्रथमतेवाऽत्र वेद्ग्यवहारे शरणम्‌ ; अपरिभाविततस्वेरपरान्‌ व्यवहरतो ष्ट वेदस्व व्यवहारः प्रवस्येते ; तेरप्यपरष्यवह।रद रोनात्‌ तरभप्येवमिति अयं प्रथम इति नाऽस्ति, अनादित्वात्‌ संसारस्य पुनः छब्दनित्यतापृवेकं वेदस्य प्रामाण्येऽनपेक्चत्वं शक्यते युक्तितो वक्तु

म्‌ यदि पुनरन्धपरम्परातुटयत्वादनिदप्रथमतया सोको व्यवहरति तर्हिं छोकः कद्म्यतां वा रागादिविनियुकतमाशयदोषरहितं यथादष्(थ- वादिनं रागादिविनिमुक्तव्वेऽप्युपदेरासिद्धये करूणािटचनसं रगादि- विरहेऽपि करुणया रागादिन्यात्तिरिक्तया परहितवबुख्या स्वाथेनिरपे- क्षयाऽविष्टचितचतत्वात्‌ परेभ्य उपदेशस्य दातारमप्रतिहतनज्ञान भगवन्तं कञ्चन मुनिवरं घमांतिश्ययसखम्पन्नं घमंबलेनेव।ऽधरतिहतक्षानम्‌ यथाहुः "आपे सिद्धदशन घमभ्यः+' दति यावद्धधेवविधः पुरषो खोकेन कदिपतः , तावचद्चनभुतद्विदाद्थनिभ्ययपू्क्तो व्यवहारो टोक्स्य सिध्यति कर्प्यताभित्ति ण्यन्तादृद्धितीया णिच; छाकः कडपयस्त्वया वेद्ग्यवहारसलमर्थनवादेना भयुजञ्यतामिति अथ वेद्‌ाथेस्य सकरपर. माणाविषयत्वात्तद्धिधें पुरषं लोकः कल्पयितु शक्रोति, तदा-आश्रीयतां वा सुरगुरोद॑शनम्‌ खंच्यवहारमेवेदमदषटप्रयोजनरदहित वेदजयाप्िदित. मै प्रजि्लोकयात्रालिध्यय स्वकीयां भोजनशयनादिरोकयात्रां सा. धथितु सुभ्रतिबन्ध सुप्रयुक्तं डम्भारमकमदुफाल्यमानं पडयाम इति

यद््--- (~ [ (4 (१) अभ्रान्न चया वेदपखदण्ड ( पुण्ड ) भस्मगुण्टनम्‌

बुद्धिपोखुषदहीनानां जीविकति इहस्पातिः”- इति इदमेव सुर गुरोदेशंन युक्त मन्यामहे ; हि द्ष्े खोकयाज्ाक्तेष्व- यत्व सू त्यदश्रकदट्पना न्यास्या ; तन यादृदसुच्यत~यद्यययमप्रमाणमूतः पोरुषय पच वेदः, किमेति चर्वाणकार्नां प्रहतां महता प्रयल्लन केढा १, इलोकोऽय सखवेसदश्नसद्धदे भाणकतवेनोदाहूतो माधवाचायः

शब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋज्ुकिभदलोपेला २०९

इष्रश्ाऽयमयेः-यत्‌ प्रज्ञैः जग उपजीष्यन्तं इति तथा सि- द्मागमवादिनामपि हेतुदश्नाद पराषाण्यम्‌- ^“ पदत्तिनो दानमाच- रन्ती?०(१)स्येवमादिषु कतेव्यो बा सप्रस्यभिह्नस्य प्रत्यक्षस्य शष्दो विषथ इति यन्नः कथं पुनञ्वाखादेरिवाऽनमानाच्छक्यतेऽन्यतवप- वगन्तुम्‌ { ननु चाऽतुपानादित्युक्तप्‌ किं तदनुमानम्‌ ? अनभि व्यस्ञक्वेषम्यम्‌ नन्वभिन्यञ्ञकानामनेकविषया शक्तिद ननु चद पमिव्यञ्जकविषयपनुमानम्‌ ; कथमन्यविषय्मनुमानष- न्यविषयस्याऽवच्छित्ो हेतुः ? श्रोत्रस्य धमिन्य्कसंस्कारं निर- णद्धि, पनः शब्द्स्याऽन्यत्वप्रगपयति

ध्ययनधारणतदथोनुष्ठानटक्षणे व्यवहार इति, तदन्यथासिद्धं कतम्‌; ऋञुभ्यो डम्मेन जी विकारामेन प्रयासस्याऽथवस्वात्‌। ष्वाऽयम्थ--यत्‌ प्रहिः नडजवे उपजीग्यन्त इति तथा सिद्धमागमवादिनामपि हेतुद्शनादप्रामाण्यम्‌ “युपह स्तनो दनमाचरन्तीत्येवमदिषु अस्याऽथः--येऽप्यागमं प्रमाणनमिचख्छस्ति, तऽप ` युवहास्तनो दानमाचरन्तीःव्येवमादेषु ऋष्विग्गतखोभलठ क्षणहेतुदशेनादप्रामाण्यमाह्ुः ¦ तथा हि--कनचिहत्विज। शोभिष्ठेन ध्रदप्रघानो यजमानः कथ्िद्यपहस्तिदानं कारितः; तदशनादेषा ग्रातः कृता--दद्या चार्देतुदरेन।(त्‌ द्डयोरपि स्मुत्याचारयोरप्रामा ण्यम्‌ ; पवमनत्राऽपि जीविकाोभलक्षणहेतुदशेनादाचारस्य प्रामा- ण्यमिति अयेवन्नष्टम्‌ , तदा कर्तञ्यो चा सप्रत्यमिक्चप्रत्यक्षस्य राब्को विषय इति यल्लः सप्रति सभाघाताऽऽह-कथं पुनज्तरंखदेरिवाऽनुमानाच्छकयतेऽ न्यत्वमवगन्तुम्‌ यथा ज्वालयदृरलुमानाद्न्यत्वं शचक्यतेऽच गन्तुम्‌, तथा कथ श्राड्दस्याऽन्यत्वं शक्य तेऽवगन्तुम्‌ आज्षत्ताह- नलु चाऽचुमानादिल्यु- तम्‌। समाधाताऽऽह-@ तदनुमानमिति आश्चप्ताऽऽह-नन्वेभिग्यज्ञकानामनेक- विषया शक्तिट्ेति येऽसिव्यञ्जकास्तेषामनेकविषया शाक्तिः, यथा दीष. स्थ; अभिभ्यञ्जको सयोगविभागौ भवत इति समाधाताऽऽ६~ननु चद. मभिव्यल क्विषयमनुमानम्‌ अनेकविषयामिभ्यतक्तिसाघकम्‌ पएकम्मन्ये- नाद-कथमन्यवचषयमनुमानमन्यविषयस्य चब्दविषयस्या.ऽन्यत्वस्या- ऋच्छत्ता हेतुः { पुनरप्यकब्रन्थनाऽऽह-धरोत्रस्य ह्यभिग्यज्ञकंस्कारं निरुणद्धि पतदनुमान श्रोत्रमारव्यञ्जकन सस्क्रियतः शृत्येतन्निराकरोति। 1

१. स्येवमादिनेति पु २७ चु० ऋण

२१० वृहती | अ.१.पा.१.स्‌ ,९३

सु चोक्तम्‌--न चत्‌ संयागावमायाः प्रात्रस्य रब्दग्रहण

पर्थं सस्कारमापादयन्ति, शब्दस्यारेपादकाः प्राप्तुः ; उत्पतता चाऽन्यतवमू-- इति कथमन्यपरतिषेधोऽन्यस्योत्पत्तिपवगमयति अन्यथा व्यापारानुपपत्तः चेत्सस्कारकाः सस्डयुः, कमन्य दतः क्ञब्दोत्पचेः किं यस्य सस्कारकता नापपद्यतं,) तनात्पाद केन भवितव्यम्‌ { चदुत्वादकः,) नव्यापार एव स्यात्‌ जन्या थता सयागविभागयोरूपरन्धा सत्यम्‌ ; यदथाः; तत्र भव न्तुत्पादकाः संस्कारका वा परमरततिपरयथेता सद्धा $ तत्तया- यदिष्टं तस्परिकरप्यताम्‌ विषयान्तरं पुनः सम्बन्धाभावात्‌ कि

चुन; रङ्दस्याडन्यत्वमवममयत आक्चेप्ताह-- नलु चोक्तम्‌, चेस्सयोगविभागाः श्रोत्रस्य सस्करारं रब्दभह- णसामथ्य॑मादधति शब्दस्यैवोत्पादकाः प्रप्लुयु.; उत्पत्तौ चा ऽ$न्यत्वमिति यदि सयोगविमागाः त्नं सस्छृयुस्तदा शाब्दोत्पादका प्व भवेयुः; उत्पततः चाऽन्यत्वामतिं समाधाता $<ह-क्थमन्यत्रतिषधवाऽन्यस्या- त्पत्तिमवगमयति श्रोज्रक्लस्कःरस्य प्रतिदेध कथमन्यस्य रखाब्दस्या स्पात्तिरित्य्थः आक्चेप्ताह--अन्यथा ग्यापारानुपपत्ते. ¦ सस्कारकत्वे प्रतिषिद्धे यदि शब्दोत्पादकनत्वं स्यात्‌; वदा सयोगविभाग- योग्या पार पव (१९)नोपपद्यते एकदेहयाह-न चेत्सस्कारं कुयुः, किम न्यदतः शब्डदात्पत्तः कुयुः समाध ताऽ ऽह ~क यत्य सस्क।रक्ना नपरपद्यतं तेनोत्पादकेन भवितव्यम्‌ आश्च्ताह--न चेदुत्पादक., निव्प्रोपार एव स्यात्‌ मवतु निव्यांपार इति चेत्तन्नाऽऽह -अन्या्थैता सयोगविभागयोरपरन्धा तेन वयापासेऽङ्घीकतव्यः, सस्कारकत्वे प्रतिषिद्धे शब्दोत्पात्तविषय इति समाधाताऽऽह-सत्ये यदथा , तत्र भवन्तु.पादका- सस्कारका वः पुनः तदशेत्वाभावत्‌ किमथेता तद्दि सयोगविभागयोरेत्यज्नाद- परप्रतिपत्यता सिद्धा परः हाढदं प्रतिपद्यताम्‌-दहत्यतद्‌ सयोागवि- भागौ वायवीयाचारभ्येते तज्नाऽनयोरत्पादकसस्कारत्वयोयादेष्ट त. त्परिकडष्यताम्‌ ; विषयान्तरे शब्दे पुनः सम्बन्धाभावात्‌ किंमस्पद्‌ कदपनाया. हि छब्दस्य सयोगविभागयोश्च कश्चित्‌ सम्बन्घः; प्राति. पत्या सह खयोगतेभागयोः सम्बन्ध इति यावत्‌ समाघातोपललद

~ <= कके

१, नोत्णख्दव इपि. क. पु.

येज्दनित्यलाधिकरणम्‌ ] ऋजु{8िमलापेदा २११

मास्पद करपनायाः ! तस्पादन्यत्रे इतुतां सयोगविभागयोः (१)कथपिव नैयायिका मन्यन्ते एवे पन्यन्ते-न चेत्‌ श्रोत्रे का मस्ति, बाब्दे कायं प्रतिपद्यामहे किं कावतल्तादथ्यंम्‌ ! ओष इत्युच्यते सिद्धं तरिं कायं श्रोत्रे ; संयोगवरिमागाः शब्दार्था इति मन्यन्ते चन्द विदः

ननु कायदशेनाव्‌ युक्तं वक्तु शब्दाषिदाम्‌ | कार्य दशेनमेव नाऽस्तीति बुवते, शब्दे तद्ग्रहणात्‌ किं तहिं क्ष. न्ति संयोगविभागा ! श्रोत्रसंस्कारमिति वषः! नतु चाऽन्यैः

रति -तस्मादन्यत्वे हेतुता सयोगविभागयोः कथमिव नैयायिका मन्यन्ते आक्च काह ~ एव मन्यन्त-न चेच्छरतरे कायंमकिि, शब्दे कारं प्रतिपयामाहे अस्याऽथ.- परप्रतिपस्यथंता तावत्सयोगव्रेमागयो ; किचित्‌ कुर्वतश्च तादथ्यम्‌ , नाऽन्यथा; तत्र सवेशब्दोपलब्धिप्रसङ्खन यदा श्रोत्रे कार्य नाऽस्ति, तदा शब्दे कायं विज्ञायते; तत्राऽपि नाऽभिव्यक्तिः कार्यम्‌, संयु रुषाणां सन्न एविप्रकृष्ठानामपि युगपच्छब्दापलञ्ध्या पत्तेः तस्मा दुत्पत्तिरेव शाब्दे कायमिनि ; समाधाताऽऽह-रिः का्थतस्तादथ्यम्‌ येनैवं ब्रवीषीति आनि. ताऽऽह--ओमिन्युच्यते समाधाताऽऽह-शैदं तर्दिं कायं श्रोत्रे; सयोगविभागाः राग्दा्थाः--इति मन्यन्ते राब्दविद शब्दे तद्धह्णान्न शब्दा्थता सयोगवि भागयोः

आक्षेक्ताऽऽह- ननु काथदश्चनान्न युक्तं वक्तुं शब्दविदाम्‌ क्तंयोग विभागा. चाब्दाथा भवन्तीति यदा हि श्रोत्रे सकटशाब्दोपरन्धि प्रसङ्खन सस्कारलक्षण कायं नऽस्ति, तदा पररिलतेष्याच्छन्द पव काय विज्ञायत इति कायदशनाच्छब्दाथा एव सयोगविभागा हइत्यथः समा ध्ाताऽऽह~कायेदर्शनमेव नाऽस्तीति बुवते, शब्दे तद्रहणात्‌ "दाब्दे का वि्ला- यत--इत्येतदेव नास्त इति च्चबते शाञ्दविदः। कुतः? शब्दे तद्भह णात्‌ "ख पवाय चञ्द्‌ः इति शब्दस्य तल्प्रत्ययात्‌ उत्पत्तिस्तावन्न का यम्‌ , उत्पत्तौ सत्यामन्यत्वस्याऽव््यभावित्वात्‌ ; इति प्रत्ययविसे. धात्‌; शब्द्‌ ऽभिभ्यक्तिः समवतीति उभयवादिसमतमाक्षेत्ताद- यदि छब्दस्योत्पच्ति कुवन्ति, तदि कुवन्ति संयेगविमागा.१ समाधाताऽऽदह- प्रात्रधस्कार कवन्तीति ब्रुमः आक्षेप्ता ऽऽह-ननु चाञन्येमयनोन्मीकनादिभि,

जा + क१

१. कथमिर्तीति क. पु.

२१२ बृहती [अ.१.१ा.१.्‌ ,१३.

सेस्कारेमेरक्षण्यमन्न नोपप्चत इस्युक्तम अनुमानात्‌ कयो. भाव्रं मन्यते भवान्‌ $ वयं तु परत्यक्नादुत्पत्ति नेच्छामः} प्रलयक्नानु- मानयोश्च प्रत्यक्षं बछीय इति सिद्धम्‌ ननु चाञ्प्रहमं श्रमहेतुरिः त्युक्तं ज्वाङादीनापिव इह तु तवग्रहणमेषाऽससिद्धम्‌ तज कथम्‌

कायानुमानात्‌ इह पृनस्तदच्ाजप सध्यति§ चाऽम््षद््‌

रिन्द्ियसखस्क।रकैः समानदेशवार्तिसकलरूपादयुपरम्मदतुमेः सदहाऽमाषा सयोगयविभागानां श्रोत्रसस्कारकत्वनाऽभ्युपगतानां प्रतितनियतशब्दाप लम्भदेत॒तारूपविलक्चणता नोपपद्यत इत्युक्तम्‌ समाधाताह-जनुमानात्‌ कार्याभावं भन्यते मवान्‌; वय तु प्रत्यक्षादुतपर्ति नेच्छाम. प्रत्यक्ञानुमानयोश्च प्रत्यक्ष बलीय इति सिद्धम्‌ अस्याऽथे,-घ्नोत्र कायै मवतीच्यभिव्यञ्चकसामान्या लुमानात्‌ मवान्‌ मन्यते, श्रोत्रे कायोमावमनुमानिनाऽवगस्य शब्दे त- ददणबाधनीसुत्पछि कल्पयति; वयं तु सप्रत्यभिज्ञात्‌ प्रत्यक्षात्‌ इदस्यैकतां प्रतिपद्यमाना उत्पत्तिमनिच्डुन्त भ्रोच्रसस्कारमयिष्यञ्जक सामान्याद्धुमानधसक्तसकलोपङञ्मवाघेन नियलराब्दविप्रय कल्पया मः; पत्र त्वदीय शचन्दोत्पच्यनुमान अयुभानान्तरपूवक्रम्‌ , अस्म दीय तु प्रत्यक्षपृ्कं नियतश्चच्दविषयश्चात्रःभिःणक्तिकल्पनम्‌ , भरत्यक्षा- चमानयोओ् रीघ्भह्चचतया भत्यक्ष बरीय इति सकरवादिनां ।लद्धम्‌ ; अनुमाने तु सम्बन्धग्याप्िप्रहणस्मरणपक्षघमत।ध्यवसानलक्षणा सा- म्री बहुतरविलम्बसख्स्पादनीया ; प्रत्यक्षे तु नाऽथोन्तरपरिग्रहसभ्यप श्चा काचिदस्ति शची्रतरथचरतायुमानवश्ेनेव वस्तुनिणंय इति-यु क्तम्‌ तद्धहणे सति नियततविषयामिन्याक्तजनकत्व सयाोगववेभागयाः आक्षेक्ताऽऽह-ननु चाऽअ्रहणं अमदहेतुरिपयुक्त ज्वालदीनामिव अस्याऽथः-यदि त. द्हणमरेषेद सिद्धं स्यात्‌ , तदा तद्वलभान्यनुमान बदछीयो भवेत्‌ ; या वता यथा ज्वाङादिषु भिन्नेष्वपि मेद्‌न्रहणमत्रत्तद्धदणं भ्रमः, तथा अयमपि तद्भहणभ्चम रवेति कथमतघपूवेकमयुमान बाय इति समा धाताऽऽह~इद त्वप्रहणमेवाऽसिद्धम्‌ नाऽ भेदाभ्रहणमेतदिति निशितम्‌ ; तेन भ्रतीतिबलान्तङ्भह पवायमिति सिद्धमेतत्पूचेकस्याऽयुमानस्य बलीय स्तनम्‌ आशक्षे्ता साम्यापादनाभिप्रायेणाऽऽह-तन्न ज्वाङाद कथमनग्रह णसिद्धिरेति लमाधातोत्तरमाह--कायौचुमानत्‌ प्रभाक्वेत्ततिरुक्षणात्‌ कायान्ञ्वाखादिषु मदाचुमनात्‌ मेदाग्रहणं सिद्धम्‌ ; इद त॒ तदेव कार्यं भदानुमानहेतुभूतभदयापि ल्लिद्धम्‌ चाऽसिद्धम्‌ शब्दे मेदाव्रहणसि-

शब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋजु विमलो षेता १३

सिद्धौ पयाप्ठम्‌ परत्यक्षं चाऽनपेक्षस्वात्‌ सिद्धम्‌ अनुमाने वा काऽ्येक्षा ! इयमेवाऽपेक्षा-सिद्धेऽनु पाने कायम्‌ , कथं सत्यमु मानमिति $ पुनरषें पयक्षं तद्भहणापिक्षम्‌ ; प्रत्यक्षदेव हि वद्‌. ग्रहणम्‌ . कञ्च मसयांगावेमागां भअव्रायतयान्यतः प्रसिद्धा इता ऽन्यतः उक्तम्‌ “दश्षेनस्य पराथेत्वात्‌' इति छाकतः। स्मात्‌ तादर्थ्ये सति यथा सम्भवति तथा कायं कल्पनीयम्‌

द्धो पयोक्त मवति प्रत्यक्ष स्वनपश्चस।च खिद्धम्‌ आश्चे्ताऽऽद ~अवुमने वा कापेक्षा काचिदपेक्षेत्यथंः समाधा ताह-इयमेवपेक्षा--िद्धेऽनुमाने कायम्‌ नाऽन्न पभावुस्यं कायं भत्यक्चसिद्धमस्तीस्नुमानत एव कार्यम. वगन्तज्यम्‌ $ अतः सिद्धेऽनुमाने कायं विज्ञेयम्‌ ; कायै सत्यनुमानम्‌ यदपि तदनुमानम्‌, तदपि लिङ्गापेक्षमिति तस्य कायं लिङ्खं वक्तव्यम्‌ , अतः कायं सत्यलुमानेन प्रवर्तितव्यम्‌; अतोऽचुमेयकायापश्त्वात्‌ सपे

क्षमयुमानम्‌। (१)तदनुमेय कायमस्तीति नाऽनुमानात्‌ मेदाग्रहणम्‌ असति भेदाश्रहणे तद्भहणमेतद्रिति सिध्यति पुनरेव प्रष्यक्ष तदु्हणा- पक्षम्‌ थाऽसुमान मदाग्रहणावेक्चम्‌ , नैवं प्रत्यक्षं तद्धहणापेक्षम्‌ ; भस्य. क्षादेव हि तद्भहण ल्िध्यत्ति। पतदुक्तं मबति--यावाद्ध भदाग्रहणनि

बन्धनोत्य भ्रम हति प्रत्यक्षमन्यथासिद्ध क्रियते, तावत्तद्वखूमा

व्ययुभानं ननिसोद्‌ घु शक्यते; अनिरुद्ध वरिमन्‌ रब्दोत्पत्यनुमान नाऽऽत्मानं छभते ; तेन भेदग्रहणसापेक्षमनुमानम्‌ , प्रत्यक्ष तु किञ्चिदपेश्चत इति

युक्तयन्तरं चाऽऽह -सखयोगविमागो श्रेत्राथेतयाऽन्यतः प्रसिद्धौ तेन यद्‌

यतया संयोगविभागौ भसिद्धौ तन्नेव सस्कारजनकाविति युक्तम्‌ कुतोऽन्यतः ? श्रोज्ाथतया प्रखिद्धौ उक्तम्‌ 'दशंनस्य परार्थत्वात्‌” $ति छोक

त४। दरीनस्योच्चारणस्य परार्थत्वात्‌ परप्रतिपत्यथत्वाच्छ्रोठगनश- हद प्रति पस्यथेत्वाचर्होनर्येव कायं न्याय्यम्‌ ; तच्च श्रोतरि काणौक्तम्म

वात्‌ तदीये श्रोत्रे कायं युक्तम्‌ तस्मात्‌ ताद्य परभ्रातिपस्यथत्वे सति यथा सम्भवति कार्यम्‌, तथा कायं कर्पनीयम्‌ ; तत्र ्रोतयसखभाव च्छ्रोज पवेत्युक्तम्‌ ! पुनः शब्दगतं कायं परिकरप्य शब्दाथेत्वम्‌ ; अन्यतः कार्यस्य रखाब्दवर्दिनो+नवगमादिव्युक्तम्‌ शब्दे तदुम्रदणात्‌

~~ =+ -~--~ ~~~ ~~ ~न ~ ~~ ~~ ~~ 1

१. तदनुमान इति. क. पु

२१४ धती ( अ,१.१ा.१स्‌ ,१३.

कायेतसतापरयम्‌ , अन्यतोऽनवगमादिष्युक्तम्‌ तस्मान्ना ऽत्र ज्वा छादीनामिव प्रपाणमत्ति तस्मात्‌ (तः परमदशेनभ्‌' हति युक्त मनेकान्तिकत्वम्‌ कथं तरहयकतविषयेवाऽभिनच्याक्तेः शक्यते वक्तुम्‌ ? कायंदशेनात्‌ युक्ता अदस्य कस्पना अतो दृष्टस्य तद्‌ ग्रहणस्य नाऽपहवो न्याय्यः कार्यान्तरदशंनात्त॒ कारणान्यल्व क- सपना न्याय्येवेति

'(इप्रतयोः सयोगविभागयोः” इति कांत सयोगविमा गाचभिम्रेतो ! ताखादीनामिति ब्रूमः हुत एतत ! उपरतयोरिति श्रवणात्‌ वायवीयानासुत्पात्तरुपरतिश्वाऽनुमेया '"न नूनयुपर-

इति समाघातोपसंहरति-तस्मान्नाऽजाऽन्यस्वे उवाकदीनामिव भरमा णमसित प्ररत निगमयति-तस्मात्‌ खतः परमदशनमिति युक्तमनेकान्तिकस्वम्‌ आक्षेप्ताऽऽह~-यदि श्रोते कार्यम्‌ , कथ तदयेकरविषेयेवाऽभिष्यक्ति शक्यते कल्पय. तुम्‌ ? अत्यन्ताच्चुपपन्नमेतत्‌--यत्‌ कञ्चिदेव चाष्द गृह्णाति, कञ्चिन्नेति, सर्वेषा सन्निहितत्वादिति समाघत्त-कयैदरोनात्‌ प्रतिनियतत तच्छब्दाभिन्यक्तिटक्षणक्रायेदशेनाद्यक्तमन्यत्राऽदृष्टस्य प्रदिनियतापल म्भनसामथ्येस्य कट्पनम्‌ , पुनदष्टस्य तद्श्रणस्य शब्दवातनाऽपह वो न्याय्य इति। नन्वव सति बहवः सयोगविमागा अङ्गांकरणाया अभिम्यज्जकाः, अन्यथा कथ प्रतिनियमेनाऽनेक्शब्दोपरम्मः स्यात्‌ तदङ्गीकारे कट्पनागौरवमित्यन्रा ऽऽह ~कायान्तरदशनात्तु कारणान्यत्वकल्पना न्याभ्ैवेति "'इपरतयोः खयागविभागयो; श्यत इति चेत्‌ , नैतदेवम्‌ ;

चुनमु परमस्ति सयोगविभागाः, यत उपकभ्यते शब्दः; हि ते प्रत्य क्षा.” इति माष्यमनुभाषितम्‌ अत्र चोद्यभाध्ये “उपरतयोः संयोगविभा गयो, इति को तो सय॑।गविभागवाभेग्रता £ यया रुपस्तयारषपि चशब्द उपलभ्यत इति खाचत इत्यर्थः उच्तरम्‌--ताल्कारनां खयागविभागावाभेप्रेता विति ब्रमः कुत एतत्‌ उतच्तरप््-माष्ये “उपरतयोः” इति ्रवणात्‌। ननु यद्यप्येच श्रयते, तथाऽपि कमिति वायवीयावपि प्रतीयेते तत्रा ऽऽह---वायवःयाना तूत्पत्तिरुपरतिश्वाऽनुमेया अस्याऽथःन-याद्‌े वायतायामिप्रा येणदमुच्यते, तदा तयोः कार्यगम्ययोः काय सत्यु परतिरेव शक्यते वक्तुम्‌ ; ब। क्ते च, ततोऽवगनच्छमः-तास्वादिसयोगति मागाभिप्रायेणे-

शञ्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋजुष्विमलोपेता। २१५

मन्तीति कोडमिप्रायः ? वायवीयन्‌ सयोगविभागान्‌ मनसि

कृत्वा कावेस्षपधिगम्यत्वादिदमुत्तरम्‌ हि ते प्रत्यक्षाः" इति स्पष्ठाकृतम्‌ यद्यव पिदानश्धुत्तरग्रन्थो नोपपद्यते "आकाज्ञ- विषयत्वात्तस्य, एकत्वाच्चाऽऽकाश्चस्येणति | कथं नोपप्यह ! वायवी यान ममिन्यञ्जकतवे कायेपन्न इव ध्यत्न ते, ततरवोपटब्ध्या भवितव्यम्‌ इत्येतं नोपपद्यते अथायममिप्रायः-अमिन्यक्ति पक्षे नेव वाय्वाध्निताः शब्दा मवन्ति किं तहिं! आकाशस्था एव येषां पुनः क्रियन्ते, तेषां वायवीयाः सयोगविभागा अप्रपवा-

दमुच्यत इति तेनाऽय चोदयमाष्यार्थः-ताद्वादीनां सयोगविभागावभि- व्यञ्जको भवतः, उपरतयोरपि तयोः शब्दश्रवणादेति अत्र परहार भाष्यम्‌ “न नुनमुपरमन्ति सयोगविमागाः' इति अन्न कोऽभिप्रायः? व।यवीयान्‌ सयोगविभागान्‌ मनसि कत्वा कयसमधिगम्यत्वादिदसुत्तरम्‌ कायत्म- चिगस्या बःयव्ीयाः सयोगविभागाः क्यं सति नोपरता हत्यामप्रायः; वायवीयामिध्रायेणेवेदमुत्तरमिव्येनव हिते प्रत्यक्षाः इत्यनेन मा. ष्येण स्पष्टीकृतम्‌ ताद्वादौनां तु सयोगविमागो प्रव्यक्षवेवेति तद्‌- भिप्रयिण नदहिते संयोगविभागः प्रत्यक्षाः इति वचनं नेव घटते; अनो वायवीयासिप्रायेणेव परिहारः आक्षिपति- यदव स्पष्टीरछूतम्‌ , इदानीमुत्तरमन्थो नोपपद्यते ““आकाश्विषयत्वात्तस्य, एक्त्वाचाऽऽकारस्ये"ति कथ नो

पपद्यते वायवीयानामभिन्यज्ञकत्वे कयेपक्ष इव “यत्र ते, ननरेवोपरब्ध्या भवितव्यम्‌" इत्येवं नोपपयते अस्प्राऽयः--माष्ये हि "यष्ट सयोगविभागाः शाब्डमभिः उय्रञ्जन्ति, कुवीरित, तद्‌। आकाशविषयत्वात्तस्येकलत्वाच्चाऽऽकाशस्य पवाऽयमन्न भ्रोच्राकाशः प्व देशान्तरेष्वपीति सुघ्नस्थेरभिव्यक्तः पा- छिपुन्रऽप्युपलभ्येतः इत्यनेन प्रन्थेन सयोगविभागानां शब्दाभिभ्यञ्ज- कत्वे पकजासिव्यक्तस्य स्वन्नोपटन्धि. स्यादिति चोद्यं कृतम्‌ ; तच्च वायवीयानामभिव्यञ्जकत्व नोपपद्यते, तेषां भाप्याभिष्यञ्जकत्वात्‌ तन यत्रैव ते, तज्रेवाऽमिव्यक्तिभैविष्यति ताल्वादिषकयोगविमागाभिप्रापेण त॒ चोद्यमिदमुपपद्यते, तयोर प्राप्यामिष्यञ्जकत्वात्‌ अआशषेपतेव समाधा तुराश्चङ्कुपन्यस्यति--अथाऽयमभिभ्रायः, अभिन्यक्तिपक्े नेव वाव्याश्निताः शब्दा भवन्ति क्रि तद्दि { आकाशस्था एव तनंकत्वात्‌ क्वेन्नाकाद्रस्य सवेन्नप

खभ्यत इत्युपप्र्ते चोचयमभिव्यक्तिपक्षे येषा पुन, 'केयन्ते, तेषां वायवीयाः

२१६ बृहती | स. १.१ा.१स्‌.१३.

यिकारणतां प्रतिपद्यन्ते ¦ तदेव सपवायिकरणं भवति यत्रैष कारणम्‌, तत्रेव कार्योपछञ्धिरिति युक्तम्‌ एवमपि नि ति वायवीयसंयोगविमागयोरमिव्पक्तिक।रणत्वे यजरैवा- ऽभिव्यञ्जकं॑तत्रेवाञभिव्यक्तिः ; यथा यत्रैव कारणम्‌, त्रैव कायम्‌ अयेत्तन्मन्यसे-- कार्ये पएतद्युक्तम्‌ , नाऽभिव्यक्ता- विति, तदयुक्तम्‌ ; अभिव्यक्तिरपि कायमेव ; अभिन्दं तु पूोत्पन्नम्‌ ; अतो यदेशामिष्यक्तिः, तत्रैवोपङन्धिरिति तुख्यसु-

भयोरपि पक्षयोः तस्माग्याख्येयोऽय ग्रन्थः अविकशेषज्ञो देवानां

संयोगविभागा असमवायिकारणतां प्रतिषयन्ते यदा चेते असमवायिकास्ण- मूताः तदा तदेव वायुद्धभ्यं समवायिकारणं भवति, समवायिकारणप्र- व्यासन्न ह्यसमवायिकारणं भवतति, यथा तन्तुषु समवायिकारणभूतेशु समवतास्तन्तुखयोगाः परस्य तन्तुसमवेतस्यः, यथाच तन्तुरूपाणि तस्तुसमवतपटररूपोत्पत्तो; तेन वायुप्रत्यासन्ना वायवीयाः सयोगवि. मागा इति वायुरेव समवायिकारणम्‌ 1 य्न समवायिकारणम्‌ , ततरे. कार्यापरुष्धिः; यथा यत्र तन्तवस्तन्नैव परोपलन्धिरिति युक्तमिति ्दानीमिमामाशङ्ा दूषयति-पवमपि निज्ञाते वायवीयक्लयोगविभाग योरसिन्यञ्जकस्व चाद नोपपद्यते यस्मात्‌ यत्रैवाऽमिन्यज्कम्‌ , तत्रैवाऽभिव्य. किः यथा यत्रैव कारणम्‌ , तत्रेव कायमिति अक्ञतेषु तु वायवीयेषु ताल्वा. दिखंयागविभागानाप्राप्यकारित्ते युल्येताऽपि चोद्यम्‌ ; तच्च नाऽस्ति, स्पष्टीकतस्वाद्वायवीयाभिप्रायस्य पुनरपि समाघातुरारङ्ामश्षेते. वाह-अथ मन्यसे कायं पवेतद्युक्तम्‌ कारणदेशोपलभ्यत्वम्‌ , ना. भिभ्यक्ताविति दूषयति -तदयुक्तम्‌ ; अभिन्धक्तिरपि कथमेव ते नाऽभिन्यक्ति- रपि कारणदेशेच युक्ता; अभिव्यञ्जक तस्याः कारणमिति यतरैवाऽमि- व्यञ्जकम्‌ , तत्रेवाऽभिव्यक्तिः। यद्यभिभ्यक्तिरपि कायं कस्तर्हि कास्णाभि व्यञ्जकयोभद इव्यजाऽऽह~अभिन्यडग्यं तु पुर्वोत्पत्नम्‌। अनिष्य्रकिरसनी खती क्रियते; अभिन्यङ्ग्य पृवोत्पत्नम्‌ , तनाऽसिव्यङ्ग्यामिप्रायेणाऽसिष्यञ्ज कता; आभिवयक्त्यभिप्रायेण तु कारणतेच अतो येशाभिव्यक्तिः, तत्रेवोषल न्धिरिति तुल्यसुमयोरपि पक्षयोः आष्षिप्योपल्तंहरति-- तस्मात्‌ व्यद्येयोभ्य मन्थ. समाधनत्ते--अविदषङ्ञे देवानां प्रिय कार्यं॑दहि कारणदेशं भवति कार.

शब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] कञज्ुविभलरोपेता २१७

परियः कराय हि कारणदेश्षं भवति; अक्रार्यं पुनने परपेक्षदेशषम्‌ तस्पादभिन्यक्तिभेवत्वमिन्यज्चकदशा; अमिष्पड्ध तु किमिति तदे शम्‌ { अतजन्यत्वाद्‌मिग्यद््रस्य ; तदेशस्य अभिन्यद्यल्रामिपत- शन्ददेशस्य चेकस्वादाकाशस्य सर्वग्रहणं पाप्नोति, अङ्तिष्वपि वा यवौयसंयागविमागेषु; (?)सवेश्रतरष्येकमाकाशं यतः सत्य यथा भवानाह-यदि शब्दस्याऽभमिन्यज्ञकाः सयोगविमागाः स्युः; भोत्रस्य त्वभिग्यञ्जकराः! श्रोत्रस्य श्रोतृदशचतैव

नतु चाऽऽकाशमेव श्रोत्रम्‌ } तच्चा ऽन्यत्राऽप्रीति तुर्यं शब्दाभिभ्य- कत्था ! उच्यते-सत्यं स्ेत्राऽऽका।शमकम्‌ ; किन्तु तस्य श्रोत्रभावः शरोरेश्च एव, कटठेभिस्सम्बन्धन करणत्वात्‌ ; कतुर्मोगायतनवश्नेन वारारदंश एव कठेतवान्न तुदयता तस्मादृत्पैत्ताविवाऽमिग्यक्ताषपि

णाघीनसि द्धित्वात्तदभावे तस्याऽमावात्‌ अकार्यं पुनन परपिक्षदेशम्‌ यत पतर तस्मादभिव्यक्तिभेवत्वभिव्यज्ञक्देशा, कायेभूतत्वात्‌ अभिष्यज्ञयं पुनः चि. मिति तदेशम्‌ अतज्जन्यत्वादमिव्य्गयध्य तदेशस्य आभव्यङ्गयत्वाभिष- तशज्द्देशम्य चाऽऽकाशस्थेकत्वत्‌ संवैनानदेशावस्थितेरपि श्रहणं भवति ननु यद्प्यभिन्यङ्गथं सवेदेशषु; तथाऽप्यभिष्यक्तेः प्रदेोशिक- त्वात्‌ खबेच्रापलन्धिन युज्यते। उच्यत-नाऽभिभ्यञ्जकसमवेतानिभ्यक्तिः कं तदहि { अमिन्यङ्गधथसमवायिनीः; अभिष्यङ्ग्य चाऽनवयवश्चोऽभिव्य त्तं सवेत्रकरूपामेत युक्त सवत्र प्रहणम्‌ पव (तस्मादभिन्याक्े भवत्वमिव्यञ्जकदेशा' इत्यम्युपगम्यवादोऽयमिति युक्तमन्नतेष्वपिषा यवायेषु सयोगविमगेषु चायम्‌ ; सवेभातृदेशेष्वेकमाकारा यतः, पक स्वेन हयाकाशस्याऽकाशविषयः शब्दः सवत्रोपलभ्येतेति(२)यु क्तमेव तशो. द्मम्‌ पारेहरति-यथाऽऽह भवान्‌ तथा स्याद्‌ , यदि शब्दस्याऽभिव्यज्ञकाः सयो गावभागाः स्युः; श्रोत्रष्य त्वभिव्यजकाः। सस्कारका ह्यमी। प्रोत्रस्य धोतृदेशतैव नयु चाऽऽ कराशमेव श्रोत्रम्‌ ; तचाऽन्यन्राऽपि तल्यं चब्दाभिन्यक्त्या उच्यते- सत्यं सवत्राऽऽकाशमेकम्‌ , किन्तु तष्य श्रोत्रभावः श्रतृदेशे एव, कत्तभिस्सम्बन्धेन करणत्वात्‌ ; कतुभागायतनवदरेन शरौरदेश एव कतुत्वादिति, शाब्दामव्यक्तिवुल्यता उष सहरति--तस्मदुत्पत्ताविवाऽभिन्यक्तावपि स्वरुपर्ग्िः नैतदेवम्‌ अप्रा्तश्दु-

कष ऋ,

१. सरव श्रोतरप्रदेशेष्विति, क, पु २. युक्तमेतच्चोद्यमिति. क, पुर २८ चु ऋण

९१८ दतीं | अ, १.प*१.स्‌ *९३

सरपकन्धिः (र१)तरेतदवम्‌; अपाप्ताश्चदुषककुवेन्ति, सिकूष्टविपकरष्टदे का स्थितो युग पच्छञ्दसुपल मेषाताम्‌, इति नयु भ्रोत्रसस्कारपक्षं दूरस्थितं ्रत्र संस्क्रियत इति वदता प्रापिरेव सस्कार इव्युक्तम्‌; असत्यां भाप्ना (२)द्‌रसन्नि्कषटव्यपदेश्च एव घटते किमिदम्‌ अपराप्तशच दुपकुबेन्ती'ति ! अपराप्वाशङ्कव नाऽस्ति, (३)दूरे त्याः" -- इत्यभिधानात्‌ तस्मान्न विद्मः कथमिदं भाष्यपाया

तम्‌ ? एवमिदपायतम्‌-त्रात्रसस्कारपप्त सवेगतत्वाच्छब्दस्य यवि.

ति कायंगम्यः सस्कारः, तावति युगपदुग्रहण प्राप्राति काऽ [यः ? ननुच चायवायाः सयागविमागाः नेवाऽपराप्य श्राति सस्कतु

क्षपाः। सयामाचममः सयमात्रसार्मान्तरमारभ्यत इतश्च

पकुषैन्ति, सन्निकृषटविप्रकषदशस्थितौ युगपच्छब्दमुपकमयाताम्‌" इति भाभ्यमनुभा वितमश्चेप्तुम्‌; आक्षिपत-नवु ननोत्रसरकरपन्ति (दृरास्थत चत्र सस्करियत इति वदता प्रप्निरेव संस्कार इत्युक्तम्‌ कथ पुनः दुरास्थतन सस्क्रियत शत वदता प्रतिरव संस्कार इत्युक्तं भवति तज्राऽह -असर्यां पर दूरसनि- हष्टभ्यपदेश्च एव घटते "इद्‌ दुर श्राम्‌ हाते ध्यपदशः सान्रङृषश्चत्रा पेक्चया मवति; सल्ञिृष्टता प्राप्तस्य मवत, नाऽध्रा्तस्यः; अतः वरात रेव सस्काराभिघानाव्‌ (अप्राक्तश्चदुपङ्कषन्ता त्यनेन श्रन्थन [कामद्‌

मुक्तम्‌ ? अत्राऽपराप्ताशङ्कुव नाऽस्ति, “दूर्‌ सत्या इत्यभिधानात्‌ “दुरे सत्य); कण चाष्कुट्या अयुपकारकाः* इति प्रन्थन दुरस्थन खास्क्रयत इति प्रतिपादितम्‌ तस्मान्न विद्यः कथमिद भाष्यमायातमिति खपराधत्ते--एवमिं द्मायातम्‌--भरोत्रस्छारपक्षे सर्वेगततवात्‌ शब्दस्य यावति का्यगम्यः; सस्कारः+ तावति युगपदप्रहणम्‌ यावति भूभागे चछब्दापर्ञ्म.) तावति युगपद्बापकरस्मः ध्रोत्रसस्कारपश्च स्यात्‌, शब्दस्य सवेगतत्वात्‌ याद्‌ इह याचच्छब्द्‌ प्रदेशिकः, तदा क्रमेण सङ्गच्छमानः श्चात्रणाऽप क्रमणवापटञ्यतः

ख्गतत्वातच्वसौ युगपत्सवनरेवाऽस्ताति युगपदेवापरान्यः स्यात्‌ कऽ भिप्रायः पकश्रन्थेनाऽऽह- ननु वायवीया. खयागविभायाः नवाऽत्राप्य त्रि चस्क तु क्षमाः प्रात्तश्च क्रमणव; तेन क्रमेणापङान्चभवात उत्तरमाह हि सयोगविभगिः सयोगविभागान्तरमारभ्यत इति शक्यते वक्तुम्‌ उमयघ्रसङ्गाव्‌

१. शषा. भा. २०.१. २, दूरसननिह्ृ्टन्यपदेशो घटत इति. पु,

३. रा, मार १९.२९.

ञ्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ं ] ऋजुविमलोपेता २१९

कंते वक्तुम्‌, उभमयप्रसङ्गात्‌; दचेकसिमन्‌ कायें कारणद्रयक- सपना घटते; कायं हि कारगपवगमयति, पुनः कायोन्तरमपि तस्मा दुत्प्तिपक्ष एवेतदुपपधते--याषद्रेगं संयोगविभागा; काय. पारभस्त इति, पुनरमिन्याक्तेपक्षेऽपि नतु कायपक्षेऽपि का- योन्तरकदपना नेर धरते सत्थं परटते; कायान्तरो पर भ्धस्तु पत्येव, दूरस्थप्तपीपस्येः क्रमेणोपरभ्पेः

अस्याऽथैः-यदि संयोगविभागेः संयोगविभागान्तरं जन्येत, तदा प्राप्य थोत्रसंस्कारकत्व सयोगविभागानां स्यात्‌; सयोगविभागास्यां संयोगविभागान्तर जन्यते कस्मान्न ज. न्यत हत्यज्ाऽऽह--उभयप्रसङ्गत्‌ स्वयमसिष्यञ्जकत्वमभिग्यञ्जका- र्तरज्ञनकता चव्युभयमेकस्य प्रखल्येत; तस्मादेक पव सयोगं मगाः श्रोत्राणि नानादे चव तीनि सस्कुवेन्ति ; तेनाऽऽपाचेदमुच्यते अ. प्राप्ताश्च दु पङ्कवेन्ति सन्निकृष्टविप्रक्षदेशास्थितो युगपच्छब्दमुपकमेवः- ताम्‌! इति मवतुभयगप्रलङ्कः, को दोष इत्यत्रा ऽऽह-न हयकस्मिन्‌ काथं कार णद्रयकल्पना घटते एकस्मिन मित्यक्त्याख्ये कायंऽतेककारणकल्पन। सयो गविभागास्तावत्कारणम्‌, पुनश्च तज्जनितान्यपि स्षयोगविमागान्तराणनि कारणमिव्युभयभ्रसङ्गेन कारण यकल्पनःा; सा चायुक्ता कुतः? तत्र! ऽऽह ~ कार्यं दि कारणमवगमयत्ति, पुनः कायान्तरमपि शब्दामिग्यकिलक्षणं हि कायं कारणमेव कल्पयति संयोगविमागटक्षणम्‌; पुनः संयोगि. मागयोरपरं संयोगविभागरक्षणं कायान्तरमपि, (र)पुरभूतेभ्य पव खं योगविभागेभ्यस्तस्य कायेस्योचितत्वात्‌ तस्मादुत्पत्तिपक्ष एवैतदुपपदते-~- यावद्रेग संयोगविभागः कायेमारभन्त कति पुनरमिन्यक्तिपक्षेऽपि अस्याऽर्थः- शष्दोःपत्तिपश्च प्वेतत्‌ सन्िरुष्टविप्रकृष्टानां क्रमेणो परम्भनमुपपद्यते, पुनरभिभ्याक्तिपक्षेऽपि ; यस्मादुत्पत्िपक्ष पव लंयोगविभागा याव- दवेगं शब्दखक्चषण कार्यमारभन्ते, तन क्रमेणोत्पवधमानः राढ्दः कऋरमेणोप. छभ्यते ननु काययेपक्षेऽप्येकस्मास्का्यात्‌ कारणान्तरकल्पना नेव क्षरते सत्य घटत पकन्रन्थेनाऽऽह-कार्यान्त रोपरबन्धिस्तुप्रत्यकषेव, दूरस्थस माषस्य. करमेण शब्दोपरग्धे. तेन का्यौन्तरदश्ैनात्‌ कारणान्तरकद्पना त्याश्येति भादः।

१, मृलकारणभूतेभ्य इति, क, पु.

२१० बृहती [अ.१.१.१०्‌ ,१३.

ननु चाऽभिन्यक्तावपिं तस्म तुख्थम्‌ ; ह्ममिन्पक्तिरमिव्यकतयन्तरपारमते; कयेस्य तु कायन्तरारम्भे द्विसोधः भवति हपि्षिकं काथ कारणे पुनरभिग्यक्तिरभिन्यञ्निका चेति तस्पात्‌ दूरस्यस्तमी- पस्थेयुगपदेव शब्दग्रहणम्‌) यावति ग्रहणम्‌ तस्मात्‌

युक्तोऽयपाक्षेपः उद्धोतस्योदु्योलान्तरापेन्षा --इति बाखिश्च-

ननु चाऽभिग्यक्तावपि वुल्यम्‌ अभिव्यकंत्यन्तरदशनादभिष्यञ्च कान्वरकद्पनोपपश्नेति परिहरति --न तुस्यम्‌ ; द्यमिभ्यक्तिरमिन्य. कं.यन्तरम।रभते कचिदद्श्नात्‌ कायस्य तु कर्यान्तरारम्मे कशिद्धिरोधः§ भव- ति दह्यपिक्षिक कार्यं कारणं मुलखकारणपेक्षया कार्यम्‌ , स्वकीयकार्यापे. क्षया कारण पुनरमिन्याक्तिरभिन्यक्िका चेति अयभ्रथैः --नाङमिन्य. कावपि तुद्यम्‌ ; यस्मान्नाऽभिष्यक्तिरनिनव्यक्षत्यन्तरमारभते कचिदष्य हत्वात्‌ $ कायं तु कावांन्तरमारभते एव, लोके प्रायेण दर्चानात्‌ तेन।ऽऽद्याः संयोगविभागः शब्दमारमन्ते; तदारन्धाः राब्दाः शब्दान्त- रमारभन्त इति युक्तम्‌; पुनरभिन्यक्तिःः सत्थामिभ्यकत्यन्तरमारम माणा अभिव्यञ्जिका चति कवचिदपि दशम्‌ तस्मादभिभ्याक्रिपक्च दृरस्थ सभोपत्थयुगपरेव शन्दहणम्‌ अग्राप्याऽपि सयोगविभागानां कियत्यपि प्रद्‌ श्रोजरसस्कारकत्वात्‌ सस्कारस्य कायगम्यत्वात्‌ यदि परमत्यन्तः इवीायत्ति देशे भोत्रसंस्कारो न, मा भून्नाम; यावति तु सस्कारः ताव ति युगपदेव स्यात्‌ तस्माद्य क्तोऽयमाक्षपः--भप्राक्चाश्चदु पकुकैन्तीति नदु चाऽभिष्यक्तिपक्षेऽपि क्रमेणाऽभिपक्तिमेदिष्यति अभिभ्यक्तः एव शष्दोऽमिन्यञ्जको भवतु भवति चाऽभिव्यक्तस्याऽमिग्यञ्जकता यथा आलोकस्य सौरादेना यनेस्तेज) वेयवेबहिर्विल्ारिभिरभिभ्यक्तस्य धरा यसिभ्यञ्कतेत्यत्राऽऽह -उदूयोतप्याऽध्युदू्योतनान्तरपेक्षेति बालिलिभाषितमेतत्‌ अनेन शष्टन्ताक्िद्धिरुक्ता) द्याखोकस्याऽऽखोक्रान्त रपेश्चायां प्रमाणम सिति यत्पुननोयनरदिमस वेश्चत्वम्‌ , तदुपलन्धो, नाऽभिभ्यक्तौ; उपल. व्धियोग्यतापादन ह्यमिव्यक्तिः; तदुत्तरकाले चोपरुन्धिः घटादयो हि स्वरूपतो नोपरन्धयोग्याः, सतामप्यालोक विरहे विस्फारितखो चनेरप्यद्‌ द्ौनात्‌ } आखकस्त्वविकङन्यापृनेन्दियस्याऽऽसन्ः खन्नुपल ष्विगोचर पवेति तदुक्तम्‌-

शब्दनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋज्ुविमलोपेता ९२१

भावषेतमतत्‌ तस्माद्रायवायाः सयागचिभागाः शाब्द पारमन्ताम्‌ अ।दटुक्या बा भवतु रद्ध(न्तः-(१) 'सयागाद्विभागाच्छब्दाच्च शब्द निष्पाते" इति किमन्राऽनुक्तस्य प्रद्श्चनम्‌ { अत्राऽपि मे श्रवणं विद्यत इति कांऽयपाभेमानः { (र्‌)नाऽवममिमानः; कस्यचिदज्ञस्य- ना ऽय राद्धन्ति भगवता मष्यकारणापन्यस्तो नैरस्तश्चेति मधति मतिः; तद्पनोदनायेदमुषन्यस्तम्‌ बायुशब्दोपन्यासेनैवाऽयञ्चुप

(३)५“अग्न्याद्यो घटादीनां प्रसिद्धा ये भ्रक्राशकाः ते प्रकाद्यङूपा हि प्रकाशस्याऽनपेक्षणात्‌,,॥ इति

पवम सिद्धे ्टान्ते पराछृतमिदम्‌-अमिष्यक्तः शाब्द एव पुनर भिव्यञ्जको भवत्विति उपस्तहरति--तस्माद्(यवीयाः दयोगविभागाः शम्द्‌- मारभन्ताम्‌ वाय्वाश्चितः शाब्दः श्रोत्रे खयुक्तस्मवायलक्षणेन से म्बन्धनापरूम्यताम्‌ 5 वायुश्च यावद्ेग गत्वा श्रोन्राकाद्चेन क्रमेण सयु यताम यदा अषद्ृक्या वेंक्ञाषक्ोयो भवतु राद्धान्तः “लयोगाद मागाच्छब्दाच्च शब्दनिष्पत्तिः' इत्ये तत्सुत्रोक्तः अत्र चर्यं तेषां प्रक्रि या--अआद्यशब्दः संशंगादुत्पद्यते यथा मेशदण्डसयोगानुगृदीताद्ध- र{गगनसलयोगादाक्राशे शब्द उपजायते, सल उपज्ञातः दशाब्दान्तरमार भते, साऽप्यपरमिति वीचीनिचयखश्चरणक्रमेण कणेशाष्कुरखीमध्याका शदेशे धमाघमापगृददीति ध्रोत्रमाचमापन्ने ससुपज्ातः खमवायलक्षनन सन्निकर्षेण गह्यते पव विभागाद्‌चयः शब्द्‌ उपजायते यथा वरद्‌. खविभागानुग्रदाताद्वश्दलाकाशविमागादाकाशचे राञ्द उपजायते, सो $प्यपरमारभने, सोऽप्यपरमिति पृैवद्योज्यम्‌। अत्र चाऽऽ्यः शाब्दः का यविसेधी; अन्त्यः क।रणविरोघी; मध्ये भवास्तु कायकारणेमयति रोधेन इति ज्ञेयम्‌ अत्र चोदयति--किमत्र वैरोषिकराद्धान्तस्य म; ध्र कारेणाऽनुक्तस्य प्रदरोनात्‌ ? यदि परं वेशचेषिकमतेऽपि परिचयो ति यत हत्ये ताचन्मात्रं ख्यापयितुमिदमुपन्यस्तम्‌, तच्चेदमकिञ्चित्करम्‌; तद्‌ाह-अच्राऽपि मे प्रवणं विद्यत इति कोऽयमभिमानः नाऽयभभिमानः, कस्य चिहवक्षस्य भवति मतिः-नाभ्यं वेशेषिकीयों रद्धान्तो भगवता माध्य कारणोपन्यस्तो निरस्तो वेन्येषरूपा; तदपनोदनयिदमुपन्यस्तम्‌ वाशब्दो

नि

१, वेश.सू २.२ ३१ २. नाङयमभिमान इति नाऽस्ति, क. पु.

=

३, श्छा वा, प, २८८. रलो. ६५,

+

२२२ वहती [ अ,१.१ा.१्‌ ,१३.

न्यस्नो निरस्तश्च, तुखयक।रणगत्वादुपन्यासस्य (२)निरासस्पच। तस्मादभिव्पाक्तेकार्यपक्षयोरन्यथालमदशेनार्थोऽयं ग्रन्थः-अप्रापाः श्चदुपङकवन्ताति

(२)“.तरैतदेवम्‌ ; अभिघातेन हि परिता वायतः स्तिषितानि वाय्वन्तराणे प्रतिवाधमानाः सवतोदि क्का सयोगविमागाचुहपादयन्तो यावद्वेगमनिपति- छन्त” इति ननु तदेषेदब्युत्पादकस्वमुक्तम्‌} पमरतिङ्गति चा ऽभिन्यञ्जकसं सयागविमागानाम्र्‌ तस्मादक्षम्बद्धमेबेदं प्रति. धाति ।- किमिति भोः { उक्तमितीति अनभिग्यक्तेन्ना पन्य्िनेवोपन्यक्तो निरस्तववेति कस्मात्‌ ? तुस्यकारणत्वादुपन्याघस्य निरासस्य क्रमेण शज्दोपदङन्धिरेबोपन्यासे कारणं तावत्‌ पश्चद्धयेऽपि तुदख्यम्‌, नि- ससोऽपि परत्यमिश्चाबदेन तुर्यः अत पव “अनुवातं हूरादप्यु पलम्यते शब्दः+ शति वेश्योषिकपश्च पवेद दषणं दत्तवान, अनुवातम्ि तपस्य दाञ्दाच्छ्दान्तरारम्भपक्षेऽच्ुपयागित्वात्‌ बोद्धपक्चेऽपि चा प्राप्तश्चन्दहोपरम्माश्नथणादिदम परिहाय दूषणम्‌ यत प्व वेशेषिकशी श्वाकारपक्चयोस्तुद्यता, तस्मादभिन्यक्तिकरायपक्षयारन्यथातवप्रदशनाथ।ऽय भ्रन्थ.- "अ पतु कुवन्ति” हते कायपक्ष क्रमणापलव्चवधटतं, पुन रामेऽपक्तिपत्त -ह्येतावन्मा्नपसेऽय भ्नन्थः; पुनः कायपक्चेऽपि वा यवीय प्क्त्यत्र तात्पर्यम्‌ वायवीयो वा भवतु, खयोगविभागयोवंति नाऽज्राऽनवाऽसिनिवेष्टव्यमिति

नैतदेवम्‌ ; अभिघातेन हि प्रेरिता वायव स्तिमितानि वाय्वन्तराणि भरतिबाधमानाः सर्व॑तोदिककान्‌ दयोगविभागावु्पादयन्तो यवद्वगमभिभ्रतिष्टन्त इति भाष्यमनुमा- बितमक्षेप्तुम्‌ ; आश्चिपात~- ननु तदवदसुत्यादक्तयुक्तम्‌; प्रतिज्ञात चाऽभिन्य छञकत्व संयोगविभागानाम्‌ अस्याऽथः--'आमघातेन हा” तस्यनेनेदसुक्तम्‌- करोषठच्चा वायव अन्तराणामवयवानाममिधतिन प्रेरिताः खन्तः स्तिमि तानि बाय्वन्तराणि प्रतिबाधमानाः सवेदिष्चु सयोगविमागाचुत्पाद्‌ यम्तो थाबद्धेगमभिप्रतिष्ठन्त इवि तत्र (अप्राप्ताश्चेदुपकबेन्ति' व्याक्षेपस्याऽपरिहतत्वा दुत्पादकत्वमवोक्तम्‌; पुनराभेव्यञ्जकत्व सयो. गविमायानाप्‌ तस्माद सलम्बदडमेवेदमुत्तर परतिभाति समथोयेता पृ

„कि

छरति -किमित्ति भो असम्बद्धम्‌ आक्षद्वाऽऽह-उकमताति उत्पादक ~~~ ~ -~--~ 7 ~~~-~~-

१, निराकारणस्यति # प, 2. रा.भा. २०. ५.

>, क,

दाडदनित्यत्वाधिकरणम्‌ ] ऋजुव मलापेता २२

भवान्‌ कात्राऽनमिव्यक्तिङ्नता ? इयपनाभिव्यक्तिङ्नता; अभिन्य- क्ति तिरस्कारापनयः केन वोक्तम्‌ “न' इति एवाऽपनयोऽ पनयान्तर नाऽऽरभत इत्युक्तम्‌ ; सङग्यापारा ह्यपनये मवन्त्यपने. तारः, यावदपनेयमादिलपरमादय इव सत्यम्‌ ; यथ्चक एवा. पनेताऽनेकव्यापारः परिकल्प्येत, स्यादयं दोषः; अत्र पुनवैहवो ऽभिव्यञ्जकाः कथमिदं ज्ञायते ! भवतो वा कायेपन्न कारणव- हुतं कथम्‌ ? कायेबहुत्वादिति चेव्‌ , ममाऽप्यमिग्यक्तिबहुत्वादभि्-

त्वसुक्तमित्यते हेतोरसम्बद्धम्‌ अत्र चेक इतिशब्दः श्वरूपनिर्दशपरः, दितीयस्तु हेत्व्थपरः; "किमिति" इत्यपि हेतुरेव पृष्ठः एव इतिश्च. देन कथितः समाघाताऽऽह-अनभिव्यक्तिज्ञा भवान्‌ अस्याऽथः-्योया वद्ामिव्यक्तिस्वरूपं जानाति, कथमप्राप्तानाममिव्यञ्जकतां तयाव ! आक्चक्ता ऽऽह ~-काऽत्राऽनभिग्यक्तिन्नता समाधाताऽ ऽह -इयमनमिग्यक्तिज्ञता परवाह -अभिन्यक्ठदिं तिरस्कारापनयः स्तिमिता वायवसखसरेणुखञ्चरणतूड खवधारणलिङ्घाः ्ोज्ने तिरस्छत्याऽवतिष्ठन्त, ते वेगवताऽभिधातपरोर तेन वायुना कोष्ठ्येनाऽपनीयन्ते, यथा पुरोद्कादीनां तिरस्कारका सुदा दयः खननादिभिरिति तिरस्कारापनय पएवाऽभिग्यक्तिः। आश्चक्नाह-केन वाक्त तिरस्कारापनयान्नाऽभिग्यक्तिभेविष्यतीति, किन्तु एवाऽपनयोा इपनयान्तरं नारभत ह्युक्तम्‌ यः सक्िहृष्श्रोत्रवतीं तिरस्कारापनयः कृतः, विप्रकृ्टश्चोत्रान्तरगत तिरस्कारापनयं नाऽऽर्मत श्युक्तम्‌ ;भभिन्यक्ति रामिञ्यञ्जिका भवति--हत्यभिधानात्‌। नु मा नामापनयाऽपनय।- न्तरमारमताम ; किन्तु एवापनेता एवाऽपनयान्तर किमिति ना रप्स्यत इत्यत्राऽऽह्‌---सङृद्वथापारा ह्यपनये भवन्त्यपनेतारः, यावद्पनेयमादैत्यप्र मादय इव येऽपनेतारस्तेऽपनये सकृदेव ञ्याप्नियन्ते. पुनयांबन्त्य- पनेतव्यानि तावतामपनये पुनब्यांप्रियन्ते; तेन सङद्यापारत्वात्तेषां कर मोपरुष्धिनं स्यात्‌ अत एव क्रमोपलन्धिसिद्धयेऽपनयेनाऽपनया नतर जनयितमव्यमिति वाच्यम्‌ , तश्च नाऽस्ति समर्थयिताऽ$ऽह-सव्यम्‌ $ ये एवाऽपनेता अनेकन्यापारः परिकल्प्येत, स्यादयं दोष.; अन्न पुनबंहवोऽभिन्यज्लकाः प्रतिध्ोत्र वायवीयसयोगविमागानां भिन्नत्वात्‌ क्रमवन्तश्च ते सयोग विभागाः, बायोः क्रमेण गमनात्‌ कथमिदं ज्ञायते बहवस्सयोगविभामा इति उत्तरमभ--मवतो वा कायेपक्षे कारणबहुत्व कथम्‌ कार्यनहुत्वा दिति चेत्‌, ममाऽप्यमिन्यक्तिबहुत्वादभिव्यलकबहुत्वम्‌ , भविष्यति कथं पुनरभि.

२२४ बृहती | अ, १.पा.१्‌.१९.

कबहृतवम्‌ कथं पुनरमि्य्तिवहुर्वम्‌ { यथेव कायेबहुत्वम्‌ एकतवे पुनव्ष्यापः भत्यक्षस्य बरा यस्मित्युक्तम्‌ एकल नित्यता नित्यत्वेऽभन्याक्तबहुत्वमच,) कायबहुत्वमिति स्थितिः १३॥

प्रयोगस्य परम्‌ १४ भरयोगस्येति स्थिते एतस्मिन्‌ न्याये गोपयादिषत्‌ भरयोग- सिद्धिः, भमाणान्तरममितविषयतस्वाछ्टोकिकस्य वाक्यस्य

ग्यक्तिबहुत्वम्‌ यदि हछाभिष्याक्तबहुत्व सिद्ध स्यात्‌, तद्‌ स्याद्‌(भिव्य ञ्जकवबहुत्वम्‌ ; तन्तु कर्थामत्ति प्रदइनः उत्तरम्‌-यथव कायबहुत्वम्‌ र्वः न्मते सिद्धं कमेणापरब्धेः, तथा ऽस्मन्मत.ऽप्यामेष्याकतबहूत्वम्‌ कथ तद्योभिठपरक्तिबहुत्वनिश्चयस्तवेत्यन्राऽऽह - एके पुनवकष्याम' प्रत्यक्षस्य बरी यस््वामिल्युक्तम्‌ तनेकः शञ्दः, प्रव्याभेक्नानात्‌ एकते नित्यता [नत्य त्वे च।(<निष्यञ्जकत्वम्‌, अभिन्यञ्जकत्वे क्रमेणोपलन्धरामव्याक्तबडु त्वपरेव, कायेबहुत्व्मिति स्थितम्‌ | एनच्वत्र वक्तव्यम्‌--1तरर्क[रक- स््तिमितवाय्वपनयस्य तुख्यत्वात्‌ स्वं शब्दाः किमिति युद्यन्त इति तदिदमयुक्तम्‌; कायेतो एह तिर स्कारापनये कर्प्यमन, बहवस्तं वा यचः स्तिमिताः चाज पिघायाऽवतिष्टन्ते, तच्च कास्माश्चद्पनाति कच्चद्व काह उपलभ्यते, सवे इति दशनप्रुरेय कल्पना; तनाऽपनयप- नेतृबहुत्वान्न किश्िदनुपपन्न भविष्यति, यद सप्रत्याभक्ष प्रक्ष स्थास्यति॥ १२॥

प्रयोगस्य परम्‌ १४ |

(प्रयोगस्य परम्‌? इति सुज्रमनुभाषते--प्रयोगस्येति स्थित एतस्मि

याये श्शब्द करुः इति प्रयोगसिद्धिः गोमयादिवत्‌ , यथा खप्राहार कर्ग्यतायाचेव गोमयकतेन्यनोच्यतं लश्चणया, तथा प्रयागकतेव्य तायामेव शाब्दकतंञ्यतोच्यते छक्षणया कथ पुनलक्षणया प्रयोगवणन नित्या ऽऽह -प्रमाणान्तरभमितविषयत्वास्लकिकस्य वाक्यस्य यदेव प्रमाणान्त रेण प्रमितम्‌, तदेव प्रत्याययितुं लोको वाक्यं प्रयुङ्क; तत्रचनश. दस्य भ्रमाणान्तरेण करण इष्टम्‌ ; प्रयोगस्य करणं दृ्ठामति तत्क तैव्यताप्रतिपादनपरमेवेद्‌ वाक्यमिति ज्ञाते तात्पयं क्षणा न्याय्याते।

शब्दनित्यत्वाषिकरणम्‌ ] ऋजुविमरोपेला २२९

आदित्यवयोगपद्यम्‌ १५

(१) य्धनदेकस्य सतः इत्यनेकताश्रानितिपापादयति कथं पुनर्िंप्ययाहते श्रान्तिरिति शकपते वक्तुष्र्‌ {१ कारणदोषद्‌- दनात्‌ कस्य कारणस्याऽत्र दुष्टता अ्रगस्यते { विषयस्य ताव- चोत्रपथासततर्नेव दुष्टता भोत्रस्पाऽप्यभिष्यक्तत्वात्‌ नेव

अथ तु दुष्टं श्रोत्रमिति करप्यते ; तहिं शब्दस्येव ग्रहणं भ्रा्नोति श्ब्दाहतेऽन्यच््ध)तरस्य ग्राह्नमास्त यदेवं कायपक्े. ऽपि कथमनेकतवग्रहणं श्रोत्रम्‌ ! नेव दि तच्छ्ौचम्‌ ; मानसं हि तव्‌

आदित्यवयोगपयम्‌ १५

““यथेतदेकश्य सत.” इत्यनेकता्नन्तिमापादयति अनेन नानादेशेषु युगप. च्छबगोपरम्मेनाऽनकनाप्रतीनिः चचान्तिरति भाष्याथो.ऽजुभाषितः। आ्चिपति- क्थ पुनर्विपवरयाहते अआन्तिरेति शक्यते वक्तुम्‌ छ्य विपययनज्ञनपुःपद्यने--नानादहाषु हाऽ नोपलभ्यत इति; अनोबा घक्प्रत्ययामावान्‌ कथपिय ्रान्नारति १? समाधिः कारणदोषदश्चनत्‌ कारणदःषदरानादपि भ्रान्तिमेवानि अन्ता ऽऽह कष्य कारणस्याजऽत्र दु शता. ऽवगम्यते पएरूग्रन्थनाऽऽह~वष्रयस्य राड्रस्य तावदत्र दुला नाडास्त, भ्रोत्रपथासत्तः श्रात्र समवायात्‌ परोत्र्याऽमिन्यक्ततरात्‌ सरछतस्वान्नव दुष्टता ऽस्त

अथ तु दुष्ट श्रोत्रमिति परिकल्प्यते $ एष तिं शब्दस्येव म्रहण प्रप्नोति कायेकरणशक्तहानग्व दुष्ठन्वम्‌; शब्दव्रदण भ्रोत्रस्य काय म; तत्र यादतद्दुष्रम्‌ ,कथ दाञ्र गह्धायात? (रोअध दृष्तया काया न्तरं करिष्यनान्युख्यते, तच्राऽह--न शब्दादृत श्रोत्रस्याऽन्यदुम्राह्य- म्नि; यत्र दुष्रन्व स्यात्‌ समथनैक्ररश्यह--ययेवं यदि शब्दरादन्यः च्छ्ा्म्य ब्राह्यं नाऽस्ति, नरि कार्थपक्षेऽपि शब्दस्य कथमनेकत्वप्रहणे रोत्रम्‌ अनक्रदहानम्बन्धस्य'ऽराज्दत्वान्नश्राच्रण नानात्वग्रहणं स्यात्‌। आश्षक्षाऽऽह - नव तच्छ्रत्रम्‌; नानात्वम्‌ | मानस हि तत्‌ समाचातेकदे.

1 1 1"

१. शा. भा. २०. १५. २. कथं दुष्टतया काय॑न्तरेण करिष्यतील्युच्यत ति. क, पु.

२९ अु०

९९४ वहती | अ०१.१.१.्‌ ९५

पनसा वा किं [5गरहीतमेव बाह्यं वस्तु गृह्यते { किं चाऽजश ष्ट्व्यतिरिक्ति बाह्यं वस्वाभिपरेतं भवतः { यदिदं शब्दनानाल्वम्‌।

कि

किंवा शब्दन्यतिरिक्तीमदं शञ्दनानात्वम्‌ {कं शब्द पव, उत कब्दादन्यः शब्द धमः { (१)न तावद्य शब्दस्यव धपा मवात,ख्‌ पादिष्वपि दरैनाद्‌ ; रूपाचपि हि नानेति गम्यते नाऽप्ययं शाञ्द एव, (नानात्वं चाब्दस्ये"ति व्यतिरेकवशेनात्‌ तस्माच्च विश्षः कस्येन्दियस्य व्यापारः, यस्य दुष्टता करप्येत तदहीदं नानास्वमग्र्यमेद ! इश्यते तु सवा्ेषु बुद्धिरूपता च।ऽग्राह्वस्वा- बुद्धेः प्ुक्ता

इयाह--मनघा वा श्रेत्रेणागृदीतमेव ब्य वस्तु गृह्य यादि भरोज्जणा $ग्रहीत मेष शब्डे ननात्वलक्षम बाह्यं वस्तु मनका गह्य, तदा मानसमिदं नानात्वं स्यात्‌ 3 नैनदुचनम्‌ , सर्वजाऽगृहीते बाह्य मनसः प्रबुत्यदशो- नात्‌ तस्मान्न मानसमिदं कायेपक्चेऽपि नानात्वम्‌ अन्नत्ता निराकरो तिकि चाऽत्र शब्दव्यतिरेक्त बाह्य वस्त्वभिप्रेत मवत यच्छ्ात्रण